Qloballaşan dünyada fərqli dil ailələrinə mənsub olan dillər arasında tərcümə fəaliyyəti həm dilçilik, həm də mədəniyyətlərarası kommunikasiya baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Türk dilləri ailəsinin Oğuz qrupuna daxil olan Azərbaycan dili ilə Avstroneziya dil ailəsinə aid olan və İndoneziyanın Yava adasının qərb hissəsində milyonlarla insan tərəfindən danışılan sundan dili (Basa Sunda) arasında birbaşa tərcümə prosesi xüsusi diqqət və peşəkarlıq tələb edən sahələrdən biridir. Bu iki dil arasında mövcud olan struktur, qrammatik və sosiolinqvistik fərqlər tərcüməçilərin qarşısında ciddi çağırışlar qoyur. Bu məqalədə Azərbaycan dilindən sundan dilinə tərcümənin əsas çətinlikləri, sintaktik keçidlərin idarə olunması, sosial registrlərin düzgün seçilməsi və uğurlu tərcümə üçün praktiki məsləhətlər ətraflı şəkildə təhlil olunur.
Sintaktik Keçid: SOV strukturundan SVO strukturuna
Azərbaycan dili tipoloji cəhətdən "Mübtəda - Tamamlıq - Xəbər" (SOV) cümlə strukturuna malikdir. Bu o deməkdir ki, Azərbaycan dilində cümlənin feli (xəbəri) adətən cümlənin sonunda yerləşir. Sundan dili isə əksinə, əsasən "Mübtəda - Xəbər - Tamamlıq" (SVO) strukturundan istifadə edir. Bu struktur fərqi tərcümə zamanı cümlənin tamamilə yenidən qurulmasını tələb edir.
Məsələn, Azərbaycan dilindəki "Mən kitabı oxuyuram" cümləsində söz sırası belədir: Mən (Mübtəda) + kitabı (Tamamlıq) + oxuyuram (Xəbər). Sundan dilinə tərcümə edildikdə bu cümlə "Abdi maca buku" formasına düşür ki, burada söz sırası: Abdi (Mübtəda) + maca (Xəbər) + buku (Tamamlıq) şəklindədir. Tərcüməçi hər bir cümləni hərfi tərcümə etməkdən qaçmalı, cümlənin məna yükünü qoruyaraq sundan dilinin təbii söz sırasına uyğunlaşdırmalıdır. Xüsusilə mürəkkəb sintaktik konstruksiyalarda, tabeli və tabesiz mürəkkəb cümlələrdə strukturun düzgün qurulmaması oxucuda süni və anlaşılmaz təəssürat yarada bilər.
Sundan Dilinin Sosial Registrləri: Tatakrama və ya Undak-Usuk Basa
Sundan dilinin ən mühüm və tərcüməçini ən çox çətinliyə salan xüsusiyyətlərindən biri "Tatakrama" (və ya Undak-Usuk Basa) adlanan mürəkkəb sosial registrlər (nəzakət səviyyələri) sistemidir. Yava cəmiyyətində olduğu kimi, sundan cəmiyyətində də danışanın dinləyici ilə münasibəti, yaşı, sosial statusu və hörmət dərəcəsi cümlədə istifadə olunan sözlərin seçiminə birbaşa təsir göstərir. Sundan dilində əsasən aşağıdakı registrlər fərqləndirilir:
- Lemes (Nəzakətli/Formal): Yaşca böyüklərlə, rəsmi şəxslərlə və ya hörmət əlaməti olaraq yad insanlarla danışarkən istifadə olunur.
- Loma (Tanış/Qeyri-formal): Dostlar, həmyaşıdlar və ailə üzvləri arasında ünsiyyət zamanı tətbiq edilir.
- Kasar (Kobud/Aşağı səviyyə): Adətən heyvanlarla ünsiyyətdə və ya qəzəb anında işlədilir, yazılı və peşəkar tərcümədə istifadəsi yolverilməzdir.
Azərbaycan dilində də rəsmiyyət səviyyələri mövcuddur (məsələn, "sən" və "siz" müraciətləri, fellərin müvafiq cəm şəkilçiləri qəbul etməsi), lakin bu sistem sundan dilindəki qədər geniş leksik fərqliliklər yaratmır. Sundan dilində eyni mənanı verən fel və ya isim danışılan şəxsdən asılı olaraq tamamilə fərqli kökdən gələn sözlərlə əvəz olunur. Məsələn, Azərbaycan dilindəki "yemək" feli sundan dilində loma registrində "dahar", lemes registrində isə "tuang" (böyüklər üçün) və ya "neda" (özün haqqında danışanda nəzakət göstərmək üçün) sözləri ilə ifadə olunur. Tərcüməçi mətnin janrını, hədəf auditoriyasını və konteksti dəqiq müəyyənləşdirməli, hansı registrdən istifadə edəcəyinə qərar verməlidir.
Morfoloji Fərqlər: Aqqlütinasiya vs. Affiksasiya Sistemləri
Azərbaycan dili iltisaqi (aqqlütinativ) dildir və burada söz köklərinə müxtəlif qrammatik şəkilçilər ardıcıl olaraq əlavə edilir. Bu şəkilçilər vasitəsilə hal, kəmiyyət, mənsubiyyət, şəxs və zaman kateqoriyaları ifadə olunur. Azərbaycan dilində şəkilçilər yalnız sözün sonuna əlavə edilir (sufikslər).
Sundan dili də müəyyən dərəcədə iltisaqi xüsusiyyətlərə malik olsa da, onun morfoloji sistemi affiksasiya üzərində qurulub. Sundan dilində yalnız sonluqlar (sufikslər) deyil, həmçinin önlüklər (prefiks), sözün ortasına daxil olan şəkilçilər (infiks) və eyni vaxtda sözün həm əvvəlinə, həm də sonuna əlavə edilən şəkilçilər (sirkumfiks) geniş istifadə olunur. Məsələn, sundan dilində fellərin aktiv və passiv formaları prefiqslər ("n-", "ny-", "di-") vasitəsilə düzəlir. Azərbaycan dilindəki zaman formalarını tərcümə edərkən, sundan dilində xüsusi zaman şəkilçiləri olmadığı üçün zaman mənaları adətən cümləyə əlavə edilən zaman zərfləri (məsələn, "parantos" - artıq/keçmiş zamanı bildirmək üçün, "nuju" - hal-hazırda baş verən hərəkəti bildirmək üçün, "bade" - gələcək zamanı bildirmək üçün) vasitəsilə ifadə olunur. Bu morfoloji incəliklər tərcüməçidən hər iki dilin qrammatik mexanizmlərinə dərindən bələd olmağı tələb edir.
Mədəni Lokalizasiya və Dini Nüanslar
Hər iki dilin danışıldığı coğrafiyalar fərqli mədəni köklərə malikdir. Azərbaycan Şərqi Avropa və Ön Asiya mədəniyyətlərinin sintezini daşıdığı halda, sundan dili Cənub-Şərqi Asiya və Yava mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Lakin bu iki fərqli mədəniyyəti birləşdirən mühüm amillərdən biri İslam dinidir. Həm Azərbaycan, həm də Sundan cəmiyyətində dini terminlər və ərəb mənşəli ifadələr geniş yayılmışdır.
Buna baxmayaraq, bu ifadələrin istifadə formaları və mədəni çalarları fərqlənə bilər. Məsələn, gündəlik salamlaşma, təşəkkür və dua ifadələrinin tərcüməsində birbaşa ekvivalent tapmaq həmişə mümkün olmur. Azərbaycan dilindəki "bərəkət versin" və ya "sağ olun" ifadələri sundan dilinə tərcüm edilərkən yerli mədəniyyətə uyğun olaraq "hatur nuhun" (təşəkkür edirəm) və ya müvafiq dini dualarla əvəzlənməlidir. Həmçinin, sundan xalq nağılları, mifologiyası və folkloruna aid olan məfhumlar Azərbaycan oxucusu üçün yad olduğu kimi, Azərbaycan mədəniyyətinə xas olan bəzi anlayışlar da sundan dilində birbaşa qarşılığa malik deyil. Belə hallarda tərcüməçi deskriptiv (təsviri) tərcümə metodundan və ya izahedici qeydlərdən istifadə etməlidir.
Azərbaycan Dilindən Sundan Dilinə Tərcüməçilər Üçün Praktiki Məsləhətlər
Bu iki dil arasında keyfiyyətli tərcümə işi ortaya qoymaq üçün aşağıdakı qaydalara əməl edilməsi tövsiyə olunur:
- Mətnin Üslubunu Təyin Edin: Tərcüməyə başlamazdan əvvəl mətnin rəsmi, elmi, yoxsa bədii üslubda olduğunu müəyyən edin. Sundan dilindəki "Tatakrama" qaydalarına uyğun olaraq düzgün nəzakət səviyyəsini (Lemes və ya Loma) seçin.
- Sözbəsöz Tərcümədən Qaçın: Struktur fərqlərini nəzərə alaraq cümlələri sundan dilinin SVO modelinə uyğun şəkildə yenidən qurun.
- Zaman Kateqoriyalarına Diqqət Yetirin: Azərbaycan fellərinin zaman şəkilçilərini sundan dilinə çevirərkən aspektsual köməkçi sözlərdən (məsələn, "tos", "bade", "nuju") düzgün istifadə edin.
- Mədəni Adaptasiyanı Unutmayın: İdiomlar, atalar sözləri və frazeoloji birləşmələr hərfi tərcümə olunmamalı, sundan mədəniyyətindəki ən yaxın mənalı ekvivalenti ilə əvəzlənməlidir.
- Lüğət və Texnoloji Alətlərdən Effektiv İstifadə Edin: Azərbaycan və sundan dilləri arasında birbaşa lüğətlər məhdud olduğu üçün ingilis və ya İndoneziya dillərindən vasitəçi dil kimi istifadə etmək tərcümənin dəqiqliyini artıra bilər.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan dilindən sundan dilinə tərcümə etmək sadəcə sözlərin yerini dəyişmək deyil, iki fərqli dünya görüşünü və mədəniyyəti bir-birinə yaxınlaşdırmaq sənətidir. Tərcüməçi hər iki dilin struktur və sosiolinqvistik incəliklərinə dərindən bələd olduqda, ortaya çıxan mətn həm dəqiq, həm də hədəf oxucu üçün tamamilə təbii səslənəcəkdir.