Հայերենից հունարեն թարգմանությունը ներկայումս ունի մեծ պահանջարկ՝ պայմանավորված երկու երկրների միջև պատմամշակութային սերտ կապերով, տուրիզմի զարգացմամբ և տնտեսական գործընկերությամբ: Այս երկու հնագույն լեզուների միջև թարգմանչական աշխատանքը պահանջում է բարձր պրոֆեսիոնալիզմ, քանի որ քերականական կառուցվածքների, շարահյուսության և բառապաշարի մակարդակում կան թաքնված բարդություններ: Սույն հոդվածում մանրամասնորեն կդիտարկենք այն հիմնական լեզվաբանական առանձնահատկություններն ու նրբությունները, որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել որակյալ թարգմանություն ստանալու համար:
1. Պատմական աղերսները և բառապաշարի փոխազդեցությունը
Հայերենը և հունարենը պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, սակայն յուրաքանչյուրը կազմում է առանձին ճյուղ: Դարերի ընթացքում երկու ժողովուրդների քաղաքական, կրոնական և մշակութային սերտ համագործակցության արդյունքում երկու լեզուներում ձևավորվել է ընդհանուր բառային շերտ: Բազմաթիվ հունական բառեր անցել են հայերենին դեռևս ոսկեդարում՝ Աստվածաշնչի և հունական փիլիսոփայական երկերի թարգմանության ժամանակաշրջանում: Տերմիններ, ինչպիսիք են կենսաբանությունը, աշխարհագրությունը, թատրոնը և բազմաթիվ կրոնական հասկացություններ, ունեն գրեթե նույն հնչողությունն ու իմաստը:
Այնուամենայնիվ, ժամանակակից թարգմանիչը չպետք է տարվի այս նմանություններով, քանի որ գոյություն ունեն «թարգմանչի կեղծ ընկերներ» (false friends): Դրանք այն բառերն են, որոնք հնչյունապես նման են, սակայն ժամանակակից լեզուներում ստացել են տարբեր նշանակություններ: Բացի այդ, հայերենի և հունարենի բառապաշարի զարգացման տեմպերը վերջին հարյուրամյակներում տարբերվել են, ինչը հանգեցրել է նորագույն տերմինաբանության տարբերակմանը:
2. Քերականական սեռի կարգը. Ամենամեծ մարտահրավերը
Հայերենի և հունարենի քերականական համակարգերի հիմնարար տարբերություններից մեկը սեռի քերականական կարգն է: Ժամանակակից հայերենը չունի քերականական սեռ. բոլոր գոյականները, անկախ իրենց նշանակությունից, ենթարկվում են միևնույն քերականական կանոններին: Ի հակադրություն սրան՝ հունարենն ունի երեք քերականական սեռ՝ արական (αρσενικό), իգական (θηλυκό) և չեզոք (ουδέτερο):
Հայերենից հունարեն թարգմանելիս յուրաքանչյուր գոյականի համար պետք է ճիշտ ընտրել սեռը: Սա ազդում է ոչ միայն գոյականի, այլև դրան լրացնող ածականների, դերանունների և հոդերի վրա: Օրինակ, հայերեն «գիրք» բառը հունարենում չեզոք սեռի է (το βιβλίο), «սեղանը»՝ չեզոք (το τραπέζι), իսկ «աթոռը»՝ արական (ο θρόνος կամ η καρέκλα՝ կախված կոնկրետ բառի ընտրությունից): Սեռի սխալ որոշումը կարող է հանգեցնել կոպիտ քերականական սխալների, ինչը թարգմանությունը կդարձնի ոչ պրոֆեսիոնալ:
3. Հոդերի համակարգը և դրանց կիրառության առանձնահատկությունները
Հունարեն լեզվում հոդը կատարում է կարևոր քերականական գործառույթ: Այն լինում է որոշյալ և անորոշ, և փոփոխվում է ըստ սեռի, թվի ու հոլովի: Հայերենում որոշյալության կարգը արտահայտվում է բառավերջի «ը» կամ «ն» հոդերով, իսկ անորոշությունը՝ «մի» դերանունով:
Հունարենում որոշյալ հոդը (ο, η, το և այլն) դրվում է բառից առաջ և կիրառվում է շատ ավելի հաճախ, քան հայերենում: Օրինակ՝ հունարենում հատուկ անուններից, երկրների անվանումներից և նույնիսկ վերացական հասկացություններից առաջ գրեթե միշտ դրվում է որոշյալ հոդ (օրինակ՝ "η Ελλάδα" - Հունաստանը, "ο Πέτρος" - Պետրոսը): Թարգմանիչը պետք է զգոն լինի, որպեսզի հունարեն տեքստում չբաց թողնի անհրաժեշտ հոդերը կամ չօգտագործի դրանք այնտեղ, որտեղ կանոնները թույլ չեն տալիս:
4. Հոլովական համակարգերի համեմատություն
Ժամանակակից արևելահայերենն ունի 7 հոլով, որոնց միջոցով արտահայտվում են տարբեր շարահյուսական հարաբերություններ: Հունարենն ունի ընդամենը 4 հոլով՝ ուղղական (ονομαστική), սեռական (γενική), հայցական (αιτιατική) և կոչական (κλητική):
Հայերենի տրական, բացառական, գործիական և ներգոյական հոլովների իմաստները հունարենում արտահայտվում են հիմնականում հայցական հոլովի և տարբեր նախդիրների (օրինակ՝ σε, από, με, για) զուգակցման միջոցով: Օրինակ՝ հայերենի գործիական հոլովով արտահայտված միտքը («գրիչով») հունարենում կլինի «με το στυλό» (գրիչի հետ/միջոցով): Հայերենի ներգոյական հոլովը («սենյակում») դառնում է «στο δωμάτιο» (սենյակի մեջ): Այս անցումները պահանջում են նախդիրների կիրառման կանոնների կատարյալ տիրապետում:
5. Բայական համակարգ և կերպային տարբերություններ
Հունարեն բայական համակարգի ամենաբարդ կողմերից մեկը բայական կերպն է (ποιόν ενέργειας)։ Հունարենում գործողությունը կարող է ներկայացվել որպես շարունակական (անկատար կերպ) կամ որպես մեկանգամյա, ավարտուն գործողություն (կատարյալ կերպ): Սա ազդում է բայի արմատի ընտրության և խոնարհման ձևի վրա թե՛ անցյալ, թե՛ ապառնի ժամանակաձևերում:
Հայերենում նույնպես կան կերպային իմաստներ, սակայն դրանք արտահայտվում են այլ կերպ՝ հաճախ օժանդակ բայերի կամ դերբայների միջոցով: Հայերենից հունարեն թարգմանելիս կարևոր է հասկանալ նախադասության մեջ նկարագրվող գործողության բնույթը, որպեսզի ճիշտ ընտրվի բայաձևը: Բացի այդ, հունարենում կրավորական ձայնը (παθητική φωνή) կիրառվում է ոչ միայն անցողական գործողություններ արտահայտելու համար, այլև հաճախ փոխարինում է հայերենի անդրադարձ և չեզոք բայերին:
6. Շարահյուսություն և բառերի շարադասություն
Հայերենում բառերի դասավորությունը նախադասության մեջ բավականին ճկուն է, քանի որ հոլովական վերջավորությունները հստակ ցույց են տալիս նախադասության անդամների դերը: Հունարենում նույնպես շարադասությունը ազատ է, սակայն կան կանոններ, որոնց չհետևելը տեքստը դարձնում է անբնական:
Հունարենի համար առավել բնական է սուբյեկտ-բայ-օբյեկտ (SVO) կառուցվածքը: Թարգմանության ընթացքում երբեմն անհրաժեշտ է վերադասավորել նախադասության անդամները՝ ապահովելու համար տեքստի սահունությունն ու ընթեռնելիությունը: Հատկապես բարդ են բազմամակարդակ ստորադասական նախադասությունները, որտեղ հայերենի կառուցվածքները կարող են չափազանց ծանրաբեռնել հունարեն տեքստը:
7. Լավագույն խորհուրդներ հաջողված թարգմանության համար
Հայերենից հունարեն թարգմանության որակը բարձրացնելու համար թարգմանիչներին խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ կանոններին.
- Խորացրեք մշակութային գիտելիքները. Թարգմանեք ոչ միայն բառերը, այլև համատեքստը: Ծանոթացեք հունական ավանդույթներին, պատմությանը և առօրյա կյանքին, քանի որ շատ արտահայտություններ ունեն խորը մշակութային արմատներ:
- Կիրառեք համատեքստային բառարաններ. Մի վստահեք միայն մեկ իմաստ պարունակող բառարաններին: Օգտագործեք հոմանիշների և դարձվածքների մասնագիտացված բառարաններ:
- Ուշադիր եղեք նախդիրների ընտրությանը. Հունարեն նախդիրները հաճախ ունենում են մի քանի իմաստներ՝ կախված նրանից, թե որ հոլովի հետ են զուգակցվում:
- Կատարեք վերջնական խմբագրում. Թարգմանությունն ավարտելուց հետո տեքստը կարդացեք հույն ընթերցողի տեսանկյունից: Եթե հնարավոր է, ներգրավեք մայրենի լեզվակրի (native speaker)՝ տեքստի սրբագրման համար:
- Զարգացրեք տեխնիկական հմտությունները. Օգտագործեք CAT գործիքներ (Computer-Assisted Translation) տերմինաբանական միասնությունն ապահովելու համար, հատկապես իրավաբանական կամ տեխնիկական տեքստեր թարգմանելիս:
Ամփոփելով՝ հայերենից հունարեն թարգմանությունը պահանջում է քերականական խորը գիտելիքներ, ուշադրություն մանրուքների նկատմամբ և լեզվական համակարգերի տարբերությունների հստակ գիտակցում: Ճիշտ մոտեցման և շարունակական ինքնակրթության դեպքում թարգմանիչը կարող է հասնել կատարյալ արդյունքի՝ ապահովելով տեքստի ճշգրտությունն ու բնական հնչեղությունը: