Þýðingar á milli norrænna mála geta virkað einfaldar við fyrstu sýn, enda eiga íslenska og norska sömu sögulegu rætur í fornnorrænu. Samt sem áður er verulegur munur á þróun málaanna tveggja. Á meðan íslenskan hefur varðveitt fornt beygingarkerfi sitt og flókna málfræðistrúktúra, hefur norskan einfaldast á mörgum sviðum og orðið að meira greinandi máli. Fyrir vikið krefst vönduð þýðing úr íslensku yfir á norsku meira en bara orðabókarþýðingar; hún krefst djúps skilnings á setningagerð, fallbeygingu og menningarlegum blæbrigðum.
Brotthvarf fallbeygingar og hlutverk forsetninga
Stærsta málfræðilega breytingin sem þýðandi mætir er sú staðreynd að norska notar ekki fallbeygingu á nafnorðum á sama hátt og íslenska. Íslenska hefur fjögur föll: nefnifall (nf.), þolfall (þf.), þágufall (þgf.) og eignarfall (ef.). Norskan hefur hins vegar nánast alveg lagt föllin af, fyrir utan persónufornöfn (t.d. jeg/meg, han/ham) og eignarfalls-s.
Þegar íslenskur texti er þýddur yfir á norsku verður þýðandinn að brúa þetta bil með því að nota annaðhvort forsetningar eða stranga orðaröð. Hér er samanburður á því hvernig íslensk föll breytast í norska setningagerð:
| Íslenskt dæmi (með falli) | Norskt dæmi | Málfræðileg skýring |
|---|---|---|
| Ég gaf barninu bókina (þgf.) | Jeg ga boken til barnet (eða: Jeg ga barnet boken) | Þágufallinu er annaðhvort breytt í forsetningasamband með „til“ eða sýnt með fastri orðaröð (óbeint andlag á undan beinu andlagi). |
| Bókin föðurins (ef.) | Boken til faren (eða: Farens bok) | Íslenskt eignarfall er oftast þýtt með forsetningunni „til“ eða eignarfalls-s á norsku. Norskan notar einnig „sin“ eignarfall (t.d. faren sin bok) í óformlegra máli. |
| Ég klæddist hlýrri úlpu (þgf.) | Jeg hadde på meg en varm jakke (þf./nf. form) | Margar sagnir sem stýra falli í íslensku þurfa aðra setningagerð eða forsetningu á norsku. |
Bokmål eða Nynorsk: Hvort ritmálið á að velja?
Önnur áskorun við þýðingar á norsku er sú staðreynd að málið skiptist í tvö opinber rituð málform: Bokmål og Nynorsk. Bokmål er mun útbreiddara og er notað af um 85-90% þjóðarinnar, sérstaklega í fjölmiðlum, viðskiptalífinu og stærri þéttbýlisstöðum. Það á rætur sínar að rekja til dönsku ritmálshefðarinnar frá sambandsárunum.
Nynorsk var búið til á 19. öld af málvísindamanninum Ivar Aasen, sem safnaði saman sýnum úr norskum mállýskum til að skapa þjóðlegt ritmál óháð dönskum áhrifum. Þar sem Nynorsk byggir á vesturnorskum mállýskum á það mun meiri samleið með íslensku og færeysku en Bokmål gerir. Málfræðikerfið er líkara íslensku (t.d. þrjú kyn nafnorða eru nýtt í ríkari mæli og beygingarorð endurspegla fornnorrænan uppruna betur).
Þýðendur verða að skilgreina markhópinn áður en byrjað er:
- Bokmål: Valinn fyrir almenna markaðssetningu, tæknilega texta, hugbúnað, opinberar vefsíður fyrir allan Noreg og alþjóðleg viðskipti.
- Nynorsk: Valinn ef textinn á að höfða sérstaklega til Vesturlandsins (Vestlandet), nýttur í kennsluefni eða þegar óskað er eftir meiri menningarlegri dýpt og tengingu við hefðir.
Falskir vinir: Varastu gildrurnar
Vegna sameiginlegrar sögu málaanna er mikill fjöldi orða sem hljóma eða líta eins út en hafa mismunandi merkingu. Þessi orð geta verið stórhættuleg fyrir þýðendur. Hér eru nokkrir algengir falskir vinir (n. falske venner) sem vert er að þekkja:
| Orð | Merking á íslensku | Merking á norsku |
|---|---|---|
| Grine / Að grína | Að grína þýðir að gera grín eða grínast. | Sögnin å grine á norsku þýðir að gráta eða væla. |
| Artig / Artugur | Artugur á íslensku þýðir að vera kurteis eða siðprúður. | Á norsku þýðir artig skemmtilegur, fyndinn eða áhugaverður. |
| Rask / Rask | Rask á íslensku vísar til truflunar eða rusls/úrgangs. | Á norsku þýðir lýsingarorðið rask fljótur, hraður eða heilbrigður. |
| Kone / Kona | Almennt heiti yfir kvenkyns einstakling eða eiginkonu. | Vísar nánast eingöngu til eiginkonu (n. ektefelle). Almennt heiti yfir konu á norsku er kvinne. |
| Dugelig | Tengist íslenska orðinu „að duga“ (að vera nóg). | Þýðir hæfur, duglegur, fær eða dugandi í sínu starfi. |
Málhreinsunarstefna gegn alþjóðavæðingu og lánsorðum
Íslensk málstefna er þekkt fyrir að vera mjög íhaldssöm og leggja áherslu á nýyrðasmíð. Þegar ný tækni kemur fram reyna Íslendingar að búa til ný íslensk orð yfir fyrirbærin (t.d. tölva yfir computer, vefsíða yfir webpage). Norska málstefnan hefur hins vegar verið mun frjálslegri gagnvart enskum áhrifum, sérstaklega í talmáli og óformlegu ritmáli. Þrátt fyrir tilraunir norska málráðsins (Språkrådet) til að búa til norsk hugtök (eins og nettbrett yfir spjaldtölvu), þá eru ensk tækniorð og viðskiptahugtök mjög algeng í norsku.
Þýðandi sem vinnur úr íslensku yfir á norsku þarf oft að taka ákvörðun um hvort hann eigi að nota hreint norskt orð eða enskt lánsorð sem er almennt notað í Noregi. Til dæmis, ef íslenskur texti notar orðið „hugbúnaðarlausn“, getur á norsku verið eðlilegra að nota „programvareløsning“ eða einfaldlega „software-løsning“ eftir því hver markhópurinn er. Að reyna að þýða íslensk nýyrði bókstaflega yfir á norsku getur leitt til þess að textinn hljómi óskiljanlegur eða tilgerðarlegur.
Mismunandi sagnbeygingar og þolmynd
Íslenska hefur flókna beygingu sagna eftir persónum og tölu (t.d. ég er, þú ert, við erum). Í norsku er sagnbeygingin mun einfaldari. Sagnir beygjast ekki eftir persónu eða tölu í nútíð eða þátíð (t.d. jeg er, du er, vi er). Þetta gerir norsku auðveldari í þýðingu að því leyti að færri formlegar villur eiga sér stað, en það krefst þess að persónufornöfn séu alltaf til staðar í setningunni.
Að auki notar íslenska oft flóknar þolmyndarsetningar (t.d. „ákvörðunin var tekin af nefndinni“). Í norsku er almennt mælt með því að nota virkt mál (n. aktivt språk) í stað þolmyndar (n. passiv) til að gera textann lifandi og auðlesinn. Í stað þess að þýða þolmyndina beint yfir á norsku sem „beslutningen ble tatt av komiteen“ er oft betra að breyta setningunni í virkt form: „komiteen tok beslutningen“. Þetta er sérstaklega mikilvægt í viðskipta-, markaðs- og veftextum þar sem skýrleiki og flæði skipta öllu máli.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Til að ná sem bestum árangri við þýðingar á milli þessara tveggja mála og tryggja góða leitarvélabestun (SEO) og rétt málfar, er mælt með því að fylgja eftirfarandi leiðbeiningum:
- Greindu textagerðina og veldu málform: Ákvarðaðu hvort Bokmål eða Nynorsk henti betur fyrir verkefnið. Langflest viðskipta- og markaðsverkefni krefjast Bokmål, en Nynorsk getur hentað fyrir bókmenntir og menningarefni.
- Brjóttu upp íslenska setningagerð: Íslenskar setningar geta oft verið langar og flóknar með mörgum innskotssetningum og fallbeygðum beygingarorðum. Í norsku er oft betra að nota styttri, hnitmiðaðri setningar til að tryggja gott flæði.
- Gættu að kyni nafnorða: Íslenska hefur þrjú kyn (karlkyn, kvenkyn, hvorugkyn). Í norsku Bokmål eru kvenkynsnafnorð oft beygð eins og karlkynsnafnorð (samkyn/felleskjønn), en í Nynorsk er kvenkynið stranglega varðveitt. Vertu samkvæmur sjálfum þér í kynjanotkun í gegnum allan textann.
- Prófarlesið með móðurmálstala: Vegna þess hve málin eru lík er auðvelt fyrir íslenskumælandi þýðanda að yfirfæra íslenska setningafræði (íslenskubeygjur) yfir á norsku án þess að átta sig á því. Láttu alltaf norskan móðurmálstala yfirfara textann til að tryggja að flæðið sé fullkomlega náttúrulegt og laust við „íslenskugildrur“.
Að lokum má segja að góð þýðing úr íslensku yfir á norsku krefst þess að þýðandinn láti ekki blekkjast af líkindum málaanna. Með því að virða sérstöðu hvors máls og laga textann að norskri málhefð má tryggja að boðskapurinn komist til skila á skýran og áhrifaríkan hátt fyrir norskum lesendum.