Өгүүлбэрийн Бүтэц ба Синтаксийн Ижил Төстэй Тал
Монгол болон хинди хэл нь генетикийн хувьд өөр өөр хэлний бүлд хамаардаг. Монгол хэл нь Алтай язгуурын (эсвэл Монгол туургатны бие даасан) хэлний бүлд багтдаг бол хинди хэл нь Энэтхэг-Европ хэлний язгуурын Энэтхэг-Ари салбарт хамаарна. Гэсэн хэдий ч синтаксийн хувьд энэ хоёр хэлэнд маш чухал ижил төстэй тал бий. Энэ нь өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц буюу "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн" (Subject - Object - Verb буюу SOV) дараалал юм. Энэхүү ижил төстэй байдал нь орчуулагчдад өгүүлбэрийн ерөнхий бүтцийг бүрэн өөрчлөх шаардлагагүйгээр утгыг шилжүүлэх боломжийг олгодог боловч нарийн шилжилтийн үед анхаарах шаардлагатай олон хүчин зүйл байдаг.
Жишээлбэл, монгол хэлний "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг хинди хэл рүү хөрвүүлэхэд "मैं किताब पढ़ रहा हूँ" (Main kitaab padh raha hoon) гэх бөгөөд үгийн дараалал нь яг ижил дарааллаар ордог. Гэвч энэхүү гаднах бүтцийн ижил төстэй байдал нь орчуулагчийг төөрөгдүүлэх аюултай бөгөөд дотоод дүрмийн нарийн хуулиуд, ялангуяа хинди хэлний туслах үйл үг, цаг хугацааны хувирал болон нэр үгийн нөхцөлүүд нь орчуулгыг илүү төвөгтэй болгодог.
Хэл Зүйн Хүйсний Ангилал: Монгол ба Хинди Хэлний Хамгийн Том Зөрүү
Монгол хэлнээс хинди хэл рүү орчуулахад тулгардаг хамгийн гол сорилтуудын нэг бол "хэл зүйн хүйс" (grammatical gender) юм. Монгол хэл нь хүйсний ангилалгүй хэл бөгөөд нэр үг, тэмдэг нэр, үйл үг нь эрэгтэй, эмэгтэй хүйсийн ялгаанаас хамаарч хувирдаггүй. Харин хинди хэл нь туйлын тодорхой хоёр хүйсний (эр ба эм) тогтолцоотой.
Хинди хэлэнд амьд болон амьгүй бүх нэр үгс эр эсвэл эм хүйст хуваагдана. Үүгээр ч зогсохгүй, тухайн нэр үгтэй холбогдож буй тэмдэг нэр, тодотгол үгс болон өгүүлэхүүн үйл үг нь хүртэл эзэн биеийн хүйснээс хамаарч төгсгөлөө өөрчилдөг. Жишээлбэл, "ном" (kitaab) гэдэг үг хинди хэлэнд эм хүйсийн үг тул "миний ном" гэхийг "मेरी किताब" (meri kitaab) гэж эм хүйсийн хамаатуулах төлөөний үг хэрэглэнэ. Гэтэл "өрөө" (kamra) гэдэг үг эр хүйсийн үг тул "миний өрөө" гэхийг "मेरा कमरा" (mera kamra) гэж эр хүйсийн хэлбэрээр хэрэглэдэг. Орчуулагч монгол эх сурвалжийн контекстийг маш сайн ойлгож, хинди хэл рүү хөрвүүлэхдээ үг бүрийн хэл зүйн хүйсийг зөв сонгож, түүнд тохирсон дүрмийн хувирлыг хийх шаардлагатай болдог.
Нэр Үгийн Төгсгөл ба Хинди Хэлний Дагавар Үгс (Postpositions)
Монгол хэл нь залгамал (agglutinative) хэл бөгөөд нэр үгийн араас тийн ялгалын нөхцөлүүдийг шууд залгаж хэрэглэдэг. Харин хинди хэл нь аналитик шинж чанартай бөгөөд тийн ялгалын утгыг нэр үгийн дараа тусдаа бичигддэг дагавар үгсээр (postpositions) илэрхийлдэг. Эдгээр дагавар үгсийг хинди хэлээр "परसर्ग" (parasarg) буюу "postpositions" гэж нэрлэх бөгөөд тэдгээр нь өгүүлбэрийн бүтцийг тодорхойлогч чухал үүрэгтэй.
Жишээлбэл, монгол хэлний өгөх оршихын тийн ялгалын "-д/-т" нөхцөлийг хинди хэлний "को" (ko) эсвэл "में" (mein) дагавар үг орлоно. Түүнчлэн, хинди хэлэнд дагавар үг ашиглах үед түүний өмнө орж буй нэр үг нь "хувирсан хэлбэр" (oblique case) рүү шилждэг бөгөөд энэ нь монгол хэлний нэр үгийн хувирлаас зарчмын хувьд өөр юм. Орчуулагч хинди хэлний эдгээр дагавар үгийн зөв хэрэглээг сонгохоос гадна, тэдгээрийн нөлөөгөөр нэр үгийн үндэс хэрхэн өөрчлөгдөхийг маш нарийн тооцоолох ёстой.
Үйл Үгийн Цаг ба Байцын Нарийн Тогтолцоо
Хинди үйл үг нь цаг (tense), байц (aspect), болон төлөв (mood)-ийн маш нарийн нийлмэл тогтолцоотой. Үйл үг нь туслах үйл үгстэй хамт хэрэглэгдэж, одоо, өнгөрсөн, ирээдүй цагийн олон янзын хэлбэрийг үүсгэдэг. Монгол хэлний үйл үгийн цаг, байцын хувьд үйл ажиллагааны үргэлжлэх шинж, үр дүнг тодорхойлох өөрийн гэсэн арга хэрэгслүүдтэй боловч хинди хэл рүү буулгах үед яг цаг хугацааны утга ба үйл ажиллагааны явцын хэлбэрийг зөв хослуулах нь бэрхшээлтэй байдаг.
Ялангуяа хинди хэлний өнгөрсөн цаг дээрх "Ergative" бүтэц буюу "ने" (ne) дагавар үгийн хэрэглээ нь монгол орчуулагчдаас онцгой анхаарал шаарддаг. Хэрэв үйл үг нь тусах үйл үг бөгөөд төгссөн өнгөрсөн цаг дээр байгаа бол эзэн биеийн араас "ने" дагавар орж, үйл үг нь эзэн биетэйгээ бус, харин тусагдахууны хүйс, тоотой зохицдог. Энэхүү синтаксийн хууль нь монгол хэлэнд огт байдаггүй бөгөөд орчуулгын явцад алдаа гаргах хамгийн өндөр магадлалтай хэсэг юм.
Хүндэтгэлийн Тогтолцооны Ялгаа ба Нийгмийн Харилцаа
Монгол болон хинди соёлд хоёуланд нь ахмад настан, дээд албан тушаалтан болон зочдыг хүндэтгэх уламжлал гүн суусан байдаг. Энэ нь хэлний хэрэглээнд шууд тусгалаа олсон байдаг. Монгол хэлэнд хүндэтгэлийн үг хэллэг, үйл үгийн тусгай дагавар (жишээ нь: -но уу, -ж хайрла гэх мэт) болон төлөөний үгийн хүндэтгэлийн хэлбэрийг ("Та") ашигладаг.
Хинди хэлэнд хүндэтгэлийн зэрэг зиндааг илэрхийлэх гурван төрлийн төлөөний үг байдаг: "तू" (tu - дотны найз эсвэл доод зиндаа), "तुम" (tum - энгийн, дундаж харилцаа), болон "आप" (aap - өндөр хүндэтгэл). Төлөөний үгийн эдгээр хэлбэрээс хамаарч үйл үгийн төгсгөл бүрэн өөрчлөгдөх бөгөөд ганц тооны нэр үгийг олон тооны үйл үгийн хэлбэрээр хүндэтгэн хэрэглэх тохиолдол хинди хэлэнд түгээмэл байдаг. Орчуулагч тухайн бичвэрийн нийгмийн нөхцөл байдал, дүрүүдийн хоорондын харилцааг маш гүнзгий мэдэрч, орчуулгын өнгө аясыг зохих хүндэтгэлийн түвшинд тохируулах нь зүйтэй.
Соёлын Нутагшуулалт: Буддын шашин ба Түүхэн Хэлхээ Холбоо
Хэдийгээр хэл зүйн хувьд ялгаатай чиглэлтэй ч монгол, хинди хэлнүүд нь соёл, шашны түүхэн маш том хэлхээ холбоотой. Энэ нь орчуулагчдад зарим тал дээр давуу тал олгодог. Монгол хэлний буддын шашны олон нэр томьёо нь санскрит болон төвөд хэлнээс гаралтай бөгөөд хинди хэл нь санскрит хэлнээс шууд уламжлагдан хөгжсөн тул соёл, шашны ойлголтуудыг хөрвүүлэхэд ойр дотно байдаг.
Жишээлбэл, монгол хэлний "буян" (sans. punya), "ном" (sans. dharma), "тив" (sans. dvipa) гэх мэт үгсийн суурь ойлголтууд хинди хэлэнд утга зүйн хувьд маш ойрхон буух боломжтой. Гэвч орчин үеийн хэрэглээнд хинди хэл нь перс, араб, англи хэлний маш их нөлөө авсан тул тухайн бичвэрийн хэв маягаас шалтгаалж санскрит суурьтай үг эсвэл араб-перс гаралтай үгийг сонгох хэрэгтэй болдог. Жишээ нь, албан ёсны утга зохиолын хэлэнд санскрит гаралтай үгсийг түлхүү хэрэглэдэг бол өдөр тутмын хэлэнд "урду" гаралтай үгс давамгайлдаг.
Монгол Хэлнээс Хинди Хэл рүү Чанартай Орчуулга Хийх Практик Зөвлөмжүүд
- Контекстод суурилсан хүйсний сонголт хийх: Орчуулах бичвэрт байгаа гол баатрууд болон нэр үгсийн хүйсийг урьдчилан тодорхойлж, хинди хэлний дүрэмтэй уялдуулан үйл үг, тэмдэг нэрийг тохируулах бэлтгэлтэй байх.
- Үгчилж орчуулахаас татгалзах: Хэдийгээр өгүүлбэрийн бүтэц SOV дараалалтай ч хэлц үг, тогтвортой холбоо үг болон туслах үйл үгийн зохицлыг хинди хэлний амьд хэрэглээнд нийцүүлэн чөлөөтэй хөрвүүлэх шаардлагатай.
- Үйл үгийн өнгөрсөн цаг дээрх "Ergative" бүтцийг хянах: Өнгөрсөн цаг дээрх өгүүлбэрт "ने" дагавар хэрэглэсэн тохиолдолд үйл үгийн хувирал нь эзэн бие биш, тусагдахууны дагуу хийгдсэн эсэхийг дахин нягталж шалгах хэрэгтэй.
- Соёлын нутагшуулалтыг зөв хийх: Түүхэн болон соёлын нэр томьёог орчуулахдаа хинди хэлний санскрит гаралтай үгсийн санг ашиглаж, утгыг хамгийн ойрхон бөгөөд зөв гаргах тал дээр анхаарах.
- Эх хэлний редактор ажиллуулах: Орчуулгыг бэлэн болсны дараа хинди хэл эх хэлтэй мэргэжлийн хянан найруулагчаар уншуулах нь хэлний найруулга, хүндэтгэлийн хэлбэрийн зөв хэрэглээг баталгаажуулах хамгийн найдвартай арга юм.