Լեզվական թարգմանությունը պարզապես բառերը մի լեզվից մյուսը փոխադրելը չէ. այն երկու տարբեր մշակույթների, մտածողությունների և կառուցվածքային համակարգերի միջև կամուրջների ստեղծումն է: Հայերենից խորվաթերեն թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ լեզվաբանական մարտահրավերներ, քանի որ այս երկու լեզուները, թեև երկուսն էլ պատկանում են հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, անցել են զարգացման բոլորովին տարբեր ուղիներ: Հայերենը կազմում է հնդեվրոպական ընտանիքի առանձին ճյուղ, մինչդեռ խորվաթերենը հարավսլավոնական լեզու է: Այս հոդվածում կքննարկենք այն հիմնական քերականական, շարահյուսական և մշակութային նրբությունները, որոնց բախվում են թարգմանիչները հայերենից խորվաթերեն թարգմանելիս, և կներկայացնենք օգտակար խորհուրդներ բարձրորակ արդյունք ստանալու համար:
1. Քերականական սեռի կարգը. Մեծագույն տարբերությունը
Հայերենից խորվաթերեն թարգմանության ամենաակնառու և հաճախ հանդիպող դժվարությունը քերականական սեռի (gender) կարգն է: Ժամանակակից հայերենը զուրկ է քերականական սեռից. հայերենում չկան արական, իգական կամ չեզոք սեռի դերանուններ կամ գոյականների վերջավորություններ (օրինակ՝ «նա» դերանունը հավասարապես վերաբերում է և՛ տղամարդկանց, և՛ կանանց, և՛ անշունչ առարկաներին):
Ի հակադրություն դրան՝ խորվաթերենն ունի խիստ արտահայտված քերականական սեռի համակարգ, որը բաժանվում է երեք խմբի՝ արական (muški rod), իգական (ženski rod) և չեզոք (srednji rod): Սա նշանակում է, որ հայերենից խորվաթերեն թարգմանելիս թարգմանիչը պետք է հստակ իմանա կամ համատեքստից կռահի խոսքի թիրախ հանդիսացող անձի կամ առարկայի սեռը: Օրինակ, «Նա իմ բժիշկն է» նախադասությունը թարգմանելիս պետք է որոշել՝ բժիշկը տղամարդ է (On je moj liječnik), թե կին (Ona je moja liječnica): Բացի այդ, սեռի կարգը խորվաթերենում ազդում է նաև ածականների, դերանունների և անցյալ ժամանակով խոնարհված բայերի վերջավորությունների վրա, ինչը պահանջում է համակողմանի ուշադրություն և համատեքստի խորը վերլուծություն:
2. Հոլովական համակարգերի բախումը
Թե՛ հայերենը, թե՛ խորվաթերենը հարուստ հոլովական համակարգ ունեցող լեզուներ են, սակայն դրանց կիրառությունն ու իմաստային դաշտերը զգալիորեն տարբերվում են:
- Հայերենի հոլովները. Արևելահայերենն ունի 7 հոլով (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական):
- Խորվաթերենի հոլովները. Խորվաթերենը նույնպես ունի 7 հոլով (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, lokativ, instrumental):
Թեև քանակապես դրանք համընկնում են, դրանց գործառույթները նույնական չեն: Օրինակ՝ խորվաթերենի կոչական հոլովը (vokativ) կիրառվում է դիմելիս, մինչդեռ հայերենում դրա դերը կատարում է ուղղական հոլովը՝ շեշտի կամ ձայնարկությունների օգնությամբ: Խորվաթերենի տեղային հոլովը (lokativ) միշտ կիրառվում է նախդիրների հետ, իսկ հայերենի ներգոյական հոլովն ունի սեփական վերջավորությունը («-ում»): Բացի այդ, խորվաթերենում հոլովների կիրառությունը սերտորեն կապված է նախդիրների (prijedlozi) հետ, և սխալ նախդրի ընտրությունը կարող է ամբողջությամբ փոխել նախադասության իմաստը կամ դարձնել այն անբնական:
3. Բայական համակարգը և կերպի կարգը
Սլավոնական լեզուներին, այդ թվում՝ խորվաթերենին բնորոշ է բայի կերպի (glagolski vid) երկակիությունը՝ կատարյալ (svršeni) և անկատար (nesvršeni) կերպեր: Սա նշանակում է, որ գրեթե յուրաքանչյուր գործողություն ունի երկու տարբեր բայական ձևեր՝ կախված նրանից, թե արդյոք գործողությունն ավարտված է, թե ընթացքի մեջ է:
Հայերենում կերպային իմաստները հիմնականում արտահայտվում են դերբայների, օժանդակ բայերի և ժամանակաձևերի միջոցով: Թարգմանչից պահանջվում է զգալ նուրբ տարբերությունները: Օրինակ՝ հայերեն «գրում էր» (անկատար) և «գրեց» (կատարյալ) ձևերը խորվաթերենում պետք է թարգմանվեն համապատասխանաբար nesvršeni (pisati - pisao je) և svršeni (napisati - napisao je) բայերով: Այս համակարգերի ճիշտ համադրումը թարգմանության բնականության և ճշգրտության գրավականն է:
4. Շարահյուսություն և բառերի դասավորություն
Թե՛ հայերենում, թե՛ խորվաթերենում բառերի դասավորությունը նախադասության մեջ համեմատաբար ազատ է՝ շնորհիվ զարգացած հոլովական համակարգի, որը ցույց է տալիս բառերի կապը միմյանց հետ: Այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն կառուցվածքային կանոններ, որոնք չի կարելի խախտել:
Խորվաթերենում կան հատուկ թույլ բառեր՝ կլիտիկներ (enklitike), որոնք ներառում են օժանդակ բայերի կարճ ձևերը, դերանունների կարճ ձևերը և «li» հարցական մասնիկը: Այս կլիտիկները նախադասության մեջ ունեն խիստ որոշակի տեղ (սովորաբար նախադասության երկրորդ դիրքում՝ Վակեռնագելի օրենքով): Հայերենում օժանդակ բայի («եմ, ես, է...») տեղը նույնպես կարևոր է շեշտադրման համար, սակայն այն ավելի ճկուն է, քան խորվաթերենի կլիտիկների համակարգը: Թարգմանիչը պետք է զգույշ լինի, որպեսզի հայերենի շարահյուսական կառույցը մեխանիկորեն չփոխադրի խորվաթերենի մեջ՝ խուսափելով քերականական կոպիտ սխալներից:
5. Մշակութային համատեքստ և տեղայնացում (Localization)
Լեզվական կառույցներից զատ, մշակութային ռեալիաների (realia) ճիշտ փոխանցումը կարևորագույն նշանակություն ունի: Հայաստանն ու Խորվաթիան ունեն հարուստ, բայց տարբեր պատմական և կրոնական ժառանգություն: Սա արտահայտվում է դարձվածքների, ասացվածքների, կենցաղային հասկացությունների և սննդի անվանումների մեջ:
Օրինակ, հայկական ավանդական հյուրասիրության կամ ընտանեկան հարաբերությունների հետ կապված տերմինները (ինչպիսիք են՝ «տարոսը քեզ», «խնամի», «հորաքույր/մորաքույր»՝ ի տարբերություն անգլերենի, բայց խորվաթերենում նույնպես կան տարբերակված ձևեր՝ teta, ujna, strina) պահանջում են նուրբ մոտեցում: Խորվաթերենում հարազատների անվանումները նույնպես բավականին մասնավորեցված են, ինչը կարող է օգնել թարգմանչին ավելի ճշգրիտ փոխանցել հայերենի իմաստը, քան արևմտաեվրոպական շատ լեզուներ թարգմանելիս:
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչների համար
Որակյալ թարգմանություն ապահովելու համար հետևեք այս մասնագիտական կանոններին.
- Միշտ վերլուծեք համատեքստը սեռը որոշելու համար. Նախքան թարգմանությունը սկսելը, պարզեք գործող անձանց սեռը, որպեսզի խորվաթերենում ճիշտ ընտրեք դերանուններն ու բայական վերջավորությունները:
- Զգուշացեք կլիտիկների կիրառությունից. Համոզվեք, որ խորվաթերեն նախադասություններում «sam, si, je, smo, ste, su» և այլ կարճ ձևերը գտնվում են իրենց ճիշտ քերականական դիրքերում:
- Օգտագործեք որակյալ բառարաններ և զուգահեռ տեքստեր. Քանի որ հայերեն-խորվաթերեն ուղղակի բառարանները քիչ են, օգտագործեք միջնորդ լեզուներ (ռուսերեն կամ անգլերեն) և համեմատեք երկու լեզուներով գրված իրավաբանական կամ գրական համանման տեքստերը:
- Ուշադրություն դարձրեք նախդիրներին. Խորվաթերենում յուրաքանչյուր նախդիր պահանջում է կոնկրետ հոլովի կիրառություն (օրինակ՝ «u» նախդիրը կարող է պահանջել lokativ կամ akuzativ՝ կախված շարժման առկայությունից):
- Տեղայնացրեք, այլ ոչ թե բառացի թարգմանեք. Դարձվածքներն ու փոխաբերությունները թարգմանելիս փնտրեք խորվաթերեն համարժեքները, այլ ոչ թե բառացի պատճենեք դրանք:
Եզրակացություն
Հայերենից խորվաթերեն թարգմանությունը պահանջում է բարձր պրոֆեսիոնալիզմ, լեզվամտածողության խորը ընկալում և քերականական նուրբ կառուցվածքների տիրապետում: Հաշվի առնելով սեռի կարգի տարբերությունները, հոլովական յուրահատկությունները և կլիտիկների դիրքը՝ թարգմանիչը կարող է ստեղծել այնպիսի տեքստ, որը խորվաթ ընթերցողի համար կհնչի բնական, հստակ և հասկանալի՝ միաժամանակ լիովին պահպանելով հայերեն բնագրի իմաստային և հուզական ողջ երանգապնակը: