Phetolelo ea lipuo ke borokho bo kopanyang lichaba, litsela tsa bophelo le mekhoa ea ho nahana e fapaneng haholo. Har'a merero ea phetolelo e rarahaneng haholo le e khahlisang, ho fetolela litaba ho tloha ka Sesotho ho ea ho Sepunjabi ho hlahella e le mosebetsi o hlokang boiphihlelo bo tebileng ba puo le kutloisiso e batsi ea setso. Sesotho, e le puo ea Bantu e buuoang haholo Afrika Boroa le Lesotho, le Sepunjabi, e le puo ea Indo-Aryan e buuoang haholo India le Pakistan, li tsoa malapeng a fapaneng a lipuo. Sena se bolela hore mekhoa ea bona ea popopolelo, sebopeho sa lipolelo le litsela tsa ho hlalosa maikutlo li fapane ka ho felletseng. Sengoloa sena se hlahloba mekhoa, mathata le litlhahiso tsa bohlokoa bakeng sa ho etsa phetolelo e nepahetseng le e atlehileng lipakeng tsa lipuo tsena tse peli.
Katoloho ea Lipuo le Bohloeki ba Phetolelo
Ntlha ea pele eo mofetoledi ofe kapa ofe a lokelang ho e utloisisa ke tšalapeng ea nalane le nalane ea lipuo tsena tse peli. Sesotho ke puo e sebelisang lihlopha tsa mabitso (noun classes) le lihlongo (prefixes/suffixes) ho laola popopolelo le ho lumellana ha polelo. Ka lehlakoreng le leng, Sepunjabi ke puo e matla e nang le mefuta e fapaneng ea litlhaku (joalo ka Gurmukhi le Shahmukhi) mme e itšetlehile haholo ka maemo a fapaneng a ho hlonipha le mekhoa ea mantsoe a ikhethang. Bakeng sa ho netefatsa boleng ba phetolelo ea Sesotho ho ea ho Sepunjabi, ho hlokahala hore mofetoledi a se ke a fetolela mantsoe feela, empa a fetolele moelelo o felletseng le maikutlo a litaba.
Liphapang tsa Sebopeho sa Polelo le Popopolelo
Sebopeho sa polelo ke se seng tsa liphephetso tse kholo tseo bafetoledi ba thulanang le tsona. Sesotho hangata se latela sebopeho sa SVO (Subject-Verb-Object), mohlala: "Moshemane o ja apole" (Subject: Moshemane, Verb: o ja, Object: apole). Leha ho le joalo, Sepunjabi se latela sebopeho sa SOV (Subject-Object-Verb), moo leetsi le tlang qetellong ea polelo. Liphapang tsena tsa meralo li hloka hore mofetoledi a hlophise bocha mohopolo o mong le o mong o tsoang ho Sesotho hore o tle o utloahale ka Sepunjabi ntle le ho lahleheloa ke tšusumetso ea mantlha.
Ntle le moo, ho na le liphapang tse kholo ho tse latelang:
- Lihlopha tsa Mabitso le Bong: Sesotho ha se na bong ba mabitso bo tšoanang le ba Sepunjabi. Ka Sesotho, mabitso a hlophisitsoe ka lihlopha tse itšetlehileng ka hore na ke batho, lintho, kapa mehopolo. Ka Sepunjabi, mabitso ohle a na le bong bo ikhethang (monna kapa mosali), 'me sena se ama tsela eo maetsi le litlhalosi li sebelisoang ka eona.
- Mekhoa ea Tlhompho: Puo ea Sepunjabi e na le mekhoa e rarahaneng haholo ea ho bontša tlhompho ho latela lilemo, boemo ba sechaba kapa kamano lipakeng tsa batho ba buang. Sesotho le sona se na le mekhoa ea tlhompho (joalo ka ho sebelisa 'lina' kapa 'bontate'), empa mekhoa ena e tlameha ho fetoleloa ka hloko e le hore e lumellane le mekhoa ea Sepunjabi ea 'Aap' (tlhompho) le 'Tu/Tum' (tsa tloaeleho).
- Li-preposition le Li-postposition: Ha Sesotho se sebelisa li-preposition (tse tlang pele ho lebitso), Sepunjabi se sebelisa li-postposition (tse tlang ka morao ho lebitso). Sena se hloka hore mofetoledi a fetole tsela eo a nahanang ka eona ka likamano tsa libaka le nako lipolelong.
Boleng ba Setso le Tšebeliso ea Lifanalete
Phetolelo e atlehileng ha se feela taba oa meralo ea puo, ke taba ea setso. Lifanalete, maele le litšomo tsa Sesotho li na le metso e tebileng historing ea Basotho, mekhoa ea bona ea bophelo le tikoloho ea bona. Ka mokhoa o tšoanang, Sepunjabi ke puo e ruileng haholo ka maele le mekhoa ea lipuo tse amanang le temo, tumelo le nalane ea bona. Ha ho fetoleloa maele a Sesotho a kang "Lekunutu le tsoala khang," ho ke ke ha etsoa phetolelo ea lentsoe ka lentsoe. Mofetoledi o tlameha ho fumana leele le tšoanang ka Sepunjabi le fetisang maikutlo a tšoanang a hore liphiri li ka baka likhohlano.
Mekhoa ena ea setso e hloka hore mofetoledi a be le boiphihlelo bo bitsoang "transcreation" (kapa phetolelo ea boqapi). Mokhoa ona o lumella litaba hore li se ke tsa utloahala eka li ngotsoe ka puo e sele, empa li utloahale eka ke tsa tlhaho ho mmali oa Sepunjabi, ha li ntse li boloka molaetsa le morero oa mongoli oa pele oa Sesotho.
Mathata a Tloaelehileng le Mekhoa ea ho a Hlōla
Bafetoledi ba bacha ba atisa ho oela likotopong tse tloaelehileng ha ba sebetsa ka lipuo tsena tse peli. A mang a mathata ana a kenyelletsa:
- Ho itšetleha ka lipuo tsa bobeli: Hangata phetolelo lipakeng tsa Sesotho le Sepunjabi e etsoa ka ho sebelisa Senyesemane e le borokho (bridge language). Sena se ka baka tahlehelo ea moelelo hobane Senyesemane se ka se khone ho fetisa mefuta e meng ea litlhaloso tse fumanehang feela ka Sesotho kapa Sepunjabi. Mokhoa o motle ke ho sebelisa bafetoledi ba tsebang lipuo tsena ka bobeli ka ho otloloha kapa ho etsa tlhahlobo e tebileng ea maikutlo.
- Mantsoe a se nang litalwaneng tse tobileng: Ho na le mantsoe a mang a Sesotho a amanang le mekhoa ea bophelo ea Afrika, joalo ka "ho lobola" kapa "pitso," a se nang phetolelo e tobileng ka Sepunjabi. Maemong a joalo, mofetoledi o lokela ho sebelisa tlhaloso e khutšoanyane kapa a fumane lentsoe la Sepunjabi le haufi haholo le moelelo oo.
- Meloli le Melumo: Leha melumo e ama haholo puo e buuoang, e ka ama le tsela eo mantsoe a ngoloang ka Sepunjabi (ka litlhaku tse kang Gurmukhi). Mofetoledi o tlameha ho ela hloko tsela eo meloli ea Sesotho e ka fetoleloang ka eona hore e se ke ea fetola moelelo.
Lisebelisoa le Theknoloji bakeng sa Bafetoledi
Mehleng ena ea kajeno, theknoloji e bapala karolo ea bohlokoa ho nolofatseng mosebetsi oa phetolelo. Bakeng sa bafetoledi ba sebetsang ka Sesotho le Sepunjabi, ho na le lisebelisoa tse fapaneng tse ka thusang ho netefatsa boleng le ho boloka nako. Likhatiso tsa lifono, litsamaiso tsa CAT (Computer-Assisted Translation) joalo ka SDL Trados kapa MemoQ, li thusa ho theha lits'oants'o tsa phetolelo (translation memories) le lethathamo la mantsoe a tšoanang (glossaries). Lisebelisoa tsena li netefatsa hore mantsoe a sebelisoang a lula a tšoana hohle sengolong se seholo.
Leha ho le joalo, ho bohlokoa ho hopola hore phetolelo ea mochine (Machine Translation joalo ka Google Translate) e sa ntsane e e-na le mefokolo e meholo ha ho tluoa tabeng ea lipuo tse sa sebelisoang haholo marang-rang joalo ka Sesotho le Sepunjabi. Ka hona, ho hlokahala hore ho be le tlhahlobo le khalemelo e etsoang ke batho (Post-Editing) ho netefatsa hore litaba li nepahetse ebile li utloahala hantle setsoeng.
Lintlha tsa Bohlokoa bakeng sa Phetolelo e Atlehileng
Bakeng sa ho etsa mosebetsi oa boleng bo holimo, latela mekhoa ena e tšepahalang:
- Kutloisiso e batsi ea maemo a litaba: Pele o qala ho fetolela, bala litaba tsohle ho tloha qalong ho isa qetellong ho utloisisa molaetsa o pharaletseng le molumo oa mongoli.
- Hlahloba mabitso le mantsoe a ikhethang: Mabitso a batho, libaka le mekhatlo a lokela ho ngoloa ka nepo ho latela litsela tsa mopeleto tsa Sepunjabi (transliteration).
- Kopana le bafolisi ba bang: Tšebelisano le bafetoledi ba buang Sepunjabi e le puo ea bona ea lapeng ho ka u thusa ho lemoha liphoso le ho ntlafatsa tsela eo u fetolelang ka eona.
- Netefatsa tsamaiso ea puo: Etsa bonnete ba hore u sebelisa popopolelo e nepahetseng, lilemo le maemo a nepahetseng a tlhompho ho latela litlhoko tsa bamameli ba hau ba Sepunjabi.
Qetellong, phetolelo ho tloha ka Sesotho ho ea ho Sepunjabi ke mosebetsi o rarahaneng o hlokang mamello, thuto e tsoelang pele le tlhompho e kholo bakeng sa lipuo tsena tse peli tse ikhethang. Ka ho latela mekhoa e hlalositsoeng sengolong sena, bafetoledi ba ka khona ho tlisa lichaba tsena tse peli haufi le ho theha litaba tse amang lipelo tsa babali ba Sepunjabi marang-rang le libakeng tse ling.