Itzulpengintzaren munduan, hizkuntza isolatu eta egitura bereziko batetik (euskara) eta diaspora-hizkuntza konplexu eta kultura-geruza ugariko beste batetik (idisha edo yiddisha) igarotzea erronka aparta da. Euskara, Europako hizkuntzarik zaharrena eta ahaide ezagunik gabea, bere egitura aglutinatzaileagatik eta ergatibotasunagatik nabarmentzen da. Aldiz, idisha, jatorriz erdi-goi-alemanean oinarritutako hizkuntza germaniarra da, baina hebrear, aramear eta eslaviar eragin handia jaso duena mendeetan zehar, eta hebrear alfabetic idazten dena. Bi mundu hauetan zehar nabigatzeak ez du soilik hiztegi batetik bestera hitzak aldatzea eskatzen, baizik eta bi pentsamendu-sistemen eta historia-ibilbideen arteko zubiak eraikitzea. Artikulu honek itzulpen-prozesu honen berezitasun sintaktikoak, morfologikoak eta kulturalak aztertzen ditu.
Sintaxia eta Egitura: SOV Egituratik SVO Egiturara
Euskararen eta idisharen arteko desberdintasunik nabarmenetako bat esaldiaren hitzen ordena da. Euskara, bere oinarrian, SOV (Subjektua - Objektua - Aditza) egiturako hizkuntza da, nahiz eta mintzagaiaren eta iruzkinaren arabera ordena oso malgua izan daitekeen. Aditza esaldiaren amaieran agertu ohi da, batez ere perpaus menpekoetan.
Idishak, hizkuntza germaniarra izanik, SVO (Subjektua - Aditza - Objektua) ordena jarraitzen du, alemanaren antzeko V2 (aditza bigarren tokian) arauarekin batera. Horrek esan nahi du esaldi nagusietan aditza beti bigarren posizioan kokatu behar dela, subjektua lehena ez bada ere. Euskaratik idishera itzultzean, sintaxia guztiz berrantolatu behar da. Ezin da egitura mekanikoki mantendu; informazioaren fluxua egokitu behar da idisharen erritmo naturalari jarraikiz, arreta berezia jarriz perpaus erlatiboen eta menpekoen kokapenari.
Deklinabide Aglutinatzailetik Preposizio-Sistemara
Euskarazko postposizioek izen-sintagmaren amaieran egiten dute beren lana, hitzari zuzenean lotuta (adibidez, "mendirantz" edo "lagunarentzat"). Idishez, ordea, preposizioak erabiltzen dira izen-sintagmaren aurretik (adibidez, tsum barg / mendirantz edo far dem fraynd / lagunarentzat). Deklinabide aglutinatzailetik preposizio-sistemarako trantsizio honek arreta handia eskatzen du kasuen gobernuan, idishezko preposizio bakoitzak kasu gramatikal jakin bat (gehienetan datiboa) eskatzen baitu ondorengo artikuluan eta izenondoan.
Genero gramatikalaren presentzia idishez (maskulinoa, femeninoa, neutroa) euskaraz ez dagoen zailtasun bat da. Euskarazko izen bakoitzari genero bat esleitu behar zaio idishez, artikuluek (der, di, dos) eta adjektiboek sintaktikoki koadra dezaten.
Ergatibotasunetik Kasu Sistema Nominatibo-Akusatibora
Euskarak kasu ergatiboa darabil trantsitibotasuna markatzeko (nork kasua), subjektu intrantsitiboa eta objektu zuzena kasu absolutiboan (nor kasua) uzten dituen bitartean. Idishak, berriz, kasu-sistema deklinatua badu ere, egitura nominatibo-akusatiboa jarraitzen du. Subjektu guztiak, iragankorrak izan ala ez, nominatiboan doaz, eta objektu zuzena akusatiboan.
Itzultzaileak kontu handia izan behar du euskarazko ergatiboaren ñabardura agentiboak idishez nola eman ulertzeko. Idishez, subjektuak ez du formalki bereizten ekintza iragankorra den ala ez, baina aditzaren ekintza-moduak (aspektu-geruzek, batez ere eslaviar maileguen bidez sartutakoak) zehaztasun handia eman diezaiokete esaldiari. Euskarazko aditz laguntzaileen jokabide konplexua (nork-nor-nori) idishezko aditz jokatuen, preposizioen eta datibozko izenordainen konbinazio bihurtu behar da.
Aditzen Konplexutasuna eta Aspektua
Euskal aditz-sistema sintetikoa (naramazu, dakit, litzaidake) bereziki konplexua da. Formetan subjektua, objektu zuzena eta zeharkako objektua integratzen dira. Idishezko aditz-sistemak, berriz, germaniar egitura klasikoa jarraitzen du, non subjektua izenordain independente batekin adierazten den eta aditz laguntzaileek (hobn / ukan eta zayn / izan) jokatzen duten iragankortasunaren arabera. Euskarazko aditz trantsitibo eta intrantsitiboen arteko bereizketa zorrotza ("da" eta "du" laguntzaileak) idishezko aditz laguntzaileen aukeraketarekin pareka daiteke modu esanguratsuan.
Gainera, idishak eslavieratik jasotako alderdi aditzaleko aurrizkiak erabiltzen ditu ekintzaren mugak eta iraupena zehazteko. Adibidez, ekintza bat azkar edo behin bakarrik egin dela adierazteko aurrizkiak erabiltzen dira, eta honek euskarazko aditz-aspektu batzuen (puntuakorra vs. ohiturazkoa) baliokide zehatzak aurkitzeko aukera ematen du.
Alfabeto Aldaketa eta Transkripzio Fonetikoa
Euskara alfabeto latinoarekin idazten den arren, idishak alfabeto hebrearra (Alef-Beis) erabiltzen du bere bertsio moldatuan. Idishez, letrak bokal gisa ere erabiltzen dira (hebreeraz ez bezala, non bokalak zeinu lagungarriak diren). Adibidez, ayin (ע) letrak "e" soinua adierazten du, eta alef (א) letrak hainbat bokal soinu ordezkatzen ditu testuinguruaren arabera.
Honek bi erronka nagusi dakartza:
- Norabidea eta Euskarri Digitala: Idisha eskuinetik ezkerrera (RTL) irakurtzen eta idazten da. Testu digitalak kudeatzerakoan, BiDi (bidirekzio) ezarpenak behar bezala konfiguratu behar dira, puntuazio-markak eta hitzen ordena nahas ez daitezen.
- Transkripzio Fonetikoa: Euskal izen propioak eta toponimoak idishezko fonetikara egokitu behar dira. Euskarazko "tz", "ts" eta "tx" soinu afrikatuak idishezko letrekin (צ bezalakoekin) edo digrafo bereziekin transkribatu behar dira kontu handiz, jatorrizko ahoskera ahalik eta fidelena izan dadin.
Lokalizazio Kulturala eta Hiztegiaren Geruzak
Itzulpen baten kalitatea ez da gramatikara mugatzen; kulturaren ulermenean dautza ñabardura nagusiak. Idisha judu-kulturari eta tradizio erlijiosoari estuki lotutako hizkuntza da. Hitz askok (bereziki hebreeratik eta arameeratik datozenek, loshn-koydesh deiturikoek) karga espiritual edo kultural handia dute, kultura judutik kanpo baliokide zuzenik ez dutenak (adibidez, mishpoche familia zabalerako, edo khutzpah ausardia edo lotsagabekeria adierazteko).
Garrantzitsuak dira idisharen hiztegiaren hiru osagai nagusiak: germaniarra, semitikoa eta eslaviarra. Germaniar jatorriko hitzak eguneroko bizitzarako erabili ohi dira; jatorri semitiko dutenak kontzeptu erlijioso, intelektual eta komunitarioetarako; eta eslaviar jatorrikoak adierazpen emozional, familia-harreman eta aditz-aspektuetarako. Euskaratik itzultzean, kontzeptu bakoitzaren karga emozionala edo intelektuala neurtu behar da, idishen erregistro egokia hautatzeko osagai horien artean.
Bestalde, euskarak bere ingurune naturalari, mitologiari eta baserri-kulturari lotutako metafora eta esamolde ugari ditu. Euskarazko esamolde bat idishera eramatean, itzultzaileak erabaki behar du esamoldearen zentzu literalari eutsi ala idishen dagoen antzeko baliokide kultural bat bilatu. Adibidez, euskal "auzolana" idishezko elkartasun eta komunitate-lan kontzeptuetara hurbil daiteke, baina azalpen testuingururen bat behar izaten du sarritan jatorrizko zentzua ez galtzeko.
Itzultzailearentzako Gomendio Praktikoak
- Erabili Hirugarren Hizkuntza bat Zubi Gisa: Euskararen eta idisharen arteko hiztegi zuzenik ez dagoenez, hirugarren hizkuntza bat erabili behar da zubi gisa (normalean ingelesa, alemana edo frantsesa). YIVO Institute for Jewish Research erakundearen estandarrak jarraitzea gomendatzen da idishezko ortografia akademikoerako.
- Zaindu Erregistroa eta Diminutiboak: Idishak hizkera lagunkoi, familiar eta emozionalerako baliabide ugari ditu. Euskarazko hika eta zuka aldaerak edo hitanoaren hurbiltasuna idishezko erregistro afektiboetara egokitu daitezke atzizki txikigarrien bidez.
- Kontuz Egitura Sintaktikoekin: Ez saiatu euskarazko esaldien luzera edo menpekotasun-kateak mantentzen. Idishezko prosa esaldi laburragoak eta egitura argiagoak eskatzen ditu, V2 arauak eskatzen duen oreka mantentzeko.