איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף פּויליש: וויסנשאַפֿט, קולטור און פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער
ייִדיש און פּויליש זענען צוויי שפּראַכן וואָס האָבן געלעבט זײַט בײַ זײַט במשך פֿון הונדערטער יאָרן. די היסטאָרישע און געאָגראַפֿישע נאָענטקייט צווישן די ייִדן און די פּאָלאַקן אין מיזרח-אייראָפּע האָט געשאַפֿן אַ טיפֿן שפּראַכלעכן און קולטורעלן אויסבײַט. דאָס איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף פּויליש פֿאָדערט ניט נאָר אַ פֿולשטענדיקע קענטשאַפֿט פֿון ביידע שפּראַכן, נאָר אויך אַ טיפֿן פֿאַרשטאַנד פֿון די היסטאָרישע יסודות און די ספּעציפֿישע שפּראַכקלאַנגען וואָס פֿאַרבינדן זיי. דאָס איז אַ קונסט וואָס עפֿנט טירן צו אַ גאַנצער וועלט פֿון ליטעראַטור, היסטאָרישע דאָקומענטן און פּערזענלעכע זכרונות.
דער סלאַווישער קאָמפּאָנענט אין ייִדיש און זײַן פּלאַץ אין דער איבערזעצונג
ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר איר פֿילפֿאַלטיקער סטרוקטור, וואָס שליסט אײַן אַ גרויסן סלאַווישן קאָמפּאָנענט, דער עיקר פֿון פּויליש און רוסיש. בעת מען זעצט איבער פֿון ייִדיש אויף פּויליש, קען דער דאָזיקער קאָמפּאָנענט דינען סיי ווי אַ בריק, סיי ווי אַ שטערונג. פֿון איין זײַט, זענען פֿאַראַן הונדערטער ווערטער אין ייִדיש וואָס שטאַמען דירעקט פֿון פּויליש, ווי למשל "קאָטשקע" (kaczka), "בלאָטע" (błoto), "טשאַד" (czad), אָדער "מילנע" (mylne). דאָס מאַכט דעם פֿאַרשטאַנד גרינגער פֿאַרן פּוילישן לייענער. פֿון דער אַנדערער זײַט, האָבן פֿיל פֿון די דאָזיקע ווערטער דורכגעמאַכט אַ סעמאַנטישן ענדערונג במשך פֿון די יאָרן. אַ וואָרט וואָס קלינגט ענלעך קען האָבן אַ גאָר אַנדערן קאָנאָטאַציע אָדער סטיל באַניץ אין דער הײַנטיקער פּוילישער שפּראַך. דער איבערזעצער מוז זײַן אכטזאַם ניט אַרײַנצופֿאַלן אין דער פּאַסטקע פֿון "פֿאַלשע פֿרײַנד" (false friends).
לאָמיר נעמען ווי אַ משל דאָס ייִדישע וואָרט "גראָבן", וואָס קען מיינען גשמיותדיק גראָבן אין דער ערד (ווי "kopać" אין פּויליש) אָבער האָט אויך אַ טיפֿערן אינטעלעקטועלן און מעטאַפֿאָרישן זינען אין ייִדישן קאָנטעקסט. אין פּוילישן טעקסט מוז מען קלײַבן די ריכטיקע פֿראַזע לויטן פּינקטלעכן סטיל פֿונעם אָריגינאַל. אַזוי אויך מיט ווערטער ווי "בלינדקייט" אָדער "גלײַכגילטיקייט", וואָס פֿאָדערן ספּעציפֿישע קולטורעלע אַדאַפּטאַציעס כּדי דער פּוילישער לייענער זאָל פֿאַרשטיין די גײַסטיקע מדרגה פֿונעם שרײַבער. די סלאַווישע וואָרצלען אין ייִדיש זענען דעריבער פֿיל מער ווי בלויז לעקסיקאַלישע באָרגונגען; זיי זענען אינטעגרירט געוואָרן אין דעם ספּעציפֿישן ייִדישן וועלט-באַנעם און קלערן.
גראַמאַטישע און סינטאַקטישע ענדערונגען
כאָטש ייִדיש האָט אַדאָפּטירט פֿיל סלאַווישע עלעמענטן, בלײַבט איר גראַמאַטישער יסוד גערמאַניש. פּויליש, ווידעראַמאַל, איז אַ סלאַווישע שפּראַך מיט אַ גאָר קאָמפּליצירטער פֿלעקסיווער גראַמאַטיק (פֿאַלן-סיסטעם, זיבן קאַסוסן, און פֿילפֿאַלטיקע קאָניוגאַציעס פֿון ווערבן). בײַם איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף פּויליש, מוז מען נעמען אין באַטראַכט עטלעכע וויכטיקע גראַמאַטישע פֿונקציעס:
- די קאַטעגאָריע פֿון אַספּעקט (Aspect): אין פּויליש שפּילט די אונטערשיידונג צווישן דורכגעפֿירטע (dokonany) און ניט-דורכגעפֿירטע (niedokonany) ווערבן אַ קריטישע ראָלע. ייִדיש ניצט אָפֿט די פֿאָרמירונגען פֿון "טאָן" אָדער פּרעפֿיקסן צו באַצייכענען די דאָזיקע נואַנסן, אָבער דער איבערזעצער מוז געפֿינען די פּינקטלעכע פּוילישע עקוויוואַלענטן צו היטן דעם טעמפּאָ און די פֿאַזע פֿון דער קאַמף. פֿאַר אַ מאָדערנעם לייענער קען אַ פֿעלער אין ווערב-אַספּעקט צעשטערן דעם גאַנצן צײַט-פֿלוס פֿון דעם דערציילונג.
- דער סינטאַקס און וואָרט-סדר: ייִדיש פֿאָלגט דעם דײַטשן סינטאַקטישן מוסטער פֿון V2 (דאָס פֿאַרקירצן דעם ווערב צום צווייטן אָרט אין אַ זאַץ), בעת פּויליש ערלויבט אַ פֿרײַערן וואָרט-סדר פֿאַר פֿאַרשידענע עמפֿאַטישע צוועקן. דער איבערזעצער דאַרף קלוג אויסנוצן די פֿרײַהייט פֿון דער פּוילישער שפּראַך צו שאַפֿן אַ נאַטירלעכן פֿלוס פֿונעם טעקסט, אָן נאָכצומאַכן דעם סטרוקטור פֿון דעם ייִדישן זאַץ וואָס קען קלינגען צו פֿרעמד אין פּויליש.
- דעקלינאַציע פֿון נעמען און טיטלען: ייִדישע סובסטאַנטיוון האָבן פֿאַרלוירן דעם גרעסטן טייל פֿון זייערע קאַסוס-ענדונגען (אַ חוץ דעם דאַטיוו און אַקטיקאַטיוו אין ספּעציפֿישע פֿאַלן), בעת אין פּויליש מוז יעדער סובסטאַנטיוו, אַדיעקטיוו און פּראָנאָם זיך בייגן לויט די זיבן קאַסוסן. דאָס פֿאָדערט אַ גענויע גראַמאַטישע אַנאַליז, ספּעציעל בײַ די העברעיִש-שטאַמיקע ווערטער וואָס האָבן ניט קיין קלאָרן מין (מין זכר אָדער נקבה) אין דעם פּוילישן גראַמאַטישן סיסטעם.
קולטורעלע רעאַליעס און די ייִדיש-רעליגיעזע טערמינאָלאָגיע
איינע פֿון די גרעסטע אַרויספֿאָדערנונגען אין איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף פּויליש איז דער ייִדיש-העברעיִשער קאָמפּאָנענט, דער עיקר די ווערטער וואָס געהערן צו דער ייִדישער טראַדיציע, רעליגיע, און טאָג-טעגלעכן לעבן פֿון שטעטל. ווערטער ווי "שבת", "כשר", "מיקווה", "חסידות", אָדער "צדיק" קענען ניט פֿשוט איבערגעזעצט ווערן מיט פּוילישע ווערטער אָן פֿאַרלירן זייער אינערלעכן זין. דער איבערזעצער האָט עטלעכע מעטאָדן צו באַהאַנדלען די דאָזיקע פֿראַגעס:
- טראַנסקריפּציע מיט הסברים: שרײַבן דאָס וואָרט לויט דער פּוילישער פֿאָנעטיק (למשל: szabat, koszerny, mykwa) און צוגעבן אַ פֿוסנאָטע אָדער גלאָסאַר פֿאַרן לייענער וואָס קען ניט די ייִדישע קולטור.
- פֿונקציאָנעלע עקוויוואַלענטן: ניצן פּוילישע ווערטער וואָס האָבן אַן ענלעכן סאָציאַלן אָדער רעליגיעזן באַדײַט, כאָטש מען מוז זײַן אכטזאַם ניט קריסטלעכקייט-מאַכן די ייִדישע באַגריפֿן. למשל, צוגלײַכן אַ "צדיק" צו אַ "święty" (קריסטלעכער הייליקער) קען זײַן פּראָבלעמאַטיש צוליב די טעאָלאָגישע אונטערשיידן.
- באַשריפֿטונג (Description): אָנשטאָט איין וואָרט, ניצן אַ קורצע פֿראַזע וואָס דערקלערט דעם באַגריף. דאָס קען זײַן זייער ניצלעך אין מאָדערנע ליטעראַרישע טעקסטן וואָס דאַרפֿן בלײַבן פֿליסיק און לייענבאַר אָן צו פֿיל אַקאַדעמישע פֿוסנאָטעס.
דער סטיל פֿון חורבן-ליטעראַטור און מעמואַרן
אַ גרויסער טייל פֿון דער איבערזעצונג-אַרבעט הײַנט צו טאָג פֿון ייִדיש אויף פּויליש האָט צו טאָן מיט היסטאָרישע דאָקומענטן, מעמואַרן פֿון פֿאַר דעם חורבן און עדות-זאָגונגען פֿון די יאָרן פֿון דעם צווייטן וועלט-קריג. די דאָזיקע טעקסטן פֿאָדערן אַ ספּעציעלן עמאָציאָנעלן און היסטאָרישן סענסיטיוויטעט. דער איבערזעצער דאַרף פֿאַרשטיין די ספּעציפֿישע נעמען פֿון גאַסן, שטעט (אויסמײַדן די דײַטשע אָדער פּוילישע נעמען אויב דער אָריגינעלער שרײַבער האָט געניצט די ייִדישע פֿאָרעם, אָדער פֿאַרקערט, דינען די היסטאָרישע פּינקטלעכקייט), און די ספּעציעלע ייִדישע אויסדרוקן פֿון טרויער און האָפֿענונג. דאָס איבערזעצן מוז איבערגעבן ניט בלויז די אינפֿאָרמאַציע, נאָר אויך דעם אָריגינעלן קול פֿונעם שרײַבער, זײַן עכטקייט און זײַן פּײַן. דאָס איז ספּעציעל וויכטיק בײַם איבערזעצונג לידער אָדער פּאָעזיע פֿון שרײַבערס ווי גבירטש אָדער סוצקעווער, וווּ די פּאָעטישע ריטמיק פֿאַרבינדט זיך מיט דער לאָקאַלער גאַסן-שפּראַך פֿון ווילנע אָדער קראָקע.
די ספּעציפֿישע דיאַלעקטן און זייער השפּעה אויפֿן לעקסיקאָן
די ייִדישע שפּראַך האָט פֿאַרשידענע הויפּט-דיאַלעקטן: דער ליטווישער, דער פּוילישער (גאַליציאַנער און קאָנגרעסישער), און דער אוקראַיִנישער. יעדער דיאַלעקט פֿאַרמאָגט זײַן אייגענע פֿאָנעטיק, גראַמאַטישע אייגנשאַפֿטן און לעקסיקאָן. בײַם איבערזעצן אויף פּויליש, מוז מען פֿאַרשטיין דעם דיאַלעקט פֿונעם מחבר. פֿאַר אַ מחבר פֿון גאַליציע וועלן פֿאַראַן מער פּוילישע השפּעות און ספּעציפֿישע רעגיאָנאַליזמען וואָס קענען קלינגען באַקאַנט פֿאַרן פּוילישן לייענער פֿון יענעם געגנט, בעת פֿאַר אַ ליטווישן מחבר וועלן די סלאַווישע באָרגונגען זײַן מער רוסיש אָדער בעלאָרוסיש געשטימט. די דיאַלעקטאַלע נואַנסן שפּילן אַ הויפּט-ראָלע אין דעם דיאַלאָג צווישן די פּערסאָנאַזשן אין דער ליטעראַטור. אויב דער איבערזעצער וועט אָננעמען אַלץ ווי איין סטאַנדאַרט שפּראַך, וועט דער טעקסט פֿאַרלירן זײַן לאָקאַלן קאָליר און זײַן סאָציאָלעקטן כאַראַקטער.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער
אויב איר פּלאַנירט צו אַרבעטן אויף אַן איבערזעצונג-פּראָיעקט פֿון ייִדיש אויף פּויליש, זענען פֿאַראַן עטלעכע גרונט-כללים וואָס וועלן אײַך העלפֿן דערגרייכן די בעסטע רעזולטאַטן:
- ניצט די רעכטע ווערטערביכער: דאָס גרויסע ייִדיש-פּוילישע ווערטערבוך פֿון יוסף לאַנדוי און אליעזר פּרילוצקי (אויב בנימצא) אָדער די מאָדערנע דיגיטאַלע פּלאַטפֿאָרמעס זענען לעבנס-וויכטיק. אויך דער גרויסער ווערטערבוך פֿון דער ייִדישער שפּראַך קען העלפֿן קלאָרצומאַכן שווערע טערמינען. מען זאָל אויסנוצן די לעצט-דערשינענע ווערטערביכער אויף פּויליש וואָס זענען ספּעציאַליזירט אין ייראַיִקאַ און ייִדישע קולטור-באַגריפֿן.
- לערנט די פּויליש-ייִדישע געשיכטע: יעדער טעקסט איז געבוירן געוואָרן אין אַ געוויסער צײַט און אָרט. אויב איר זעצט איבער אַ גאַליציאַנער שרײַבער, וועט דער טעקסט האָבן אַן אַנדערן כאַראַקטער ווי אַ ליטווישער אָדער פּוילישער שרײַבער פֿון קאָנגרעס-פּוילן. פֿאַרשטיין די לאָקאַלע דיאַלעקטן און די קאָנפֿליקטן צווישן די פֿאַרשידענע שטרעמונגען (ווי חסידים און משכילים) איז דער שליסל צום הצלחה.
- היט זיך פֿון היפּער-קאָרעקציע: צומאָל פּרוּוון איבערזעצער מאַכן דעם פּוילישן טעקסט פֿיל מער פֿאָרמאַל ווי דער אָריגינעלער ייִדישער טעקסט. ייִדיש אָטעמט מיט אַ באַזונדערער וואַרעמקייט און מויל-שפּראַכלעכן טאָן; פּרוּווט אָנצוהאַלטן דעם דאָזיקן כאַראַקטער אויך אין פּויליש, ניצנדיק קאָלאָקוויאַליזמען וווּ עס פּאַסט.
- קאָנסולטירט מיט עקספּערטן: ווען איר באַגעגנט אַן אַלטן אויסדרוק אָדער רעליגיעזן באַגריף וואָס איר זענט ניט זיכער וועגן אים, קאָנטאַקטירט היסטאָריקער אָדער ייִדיש-פֿאָרשער. שפּראַכלעכע קאָנסולטאַציעס קענען ראַטעווען אַ גאַנצן פּראָיעקט פֿון ערנסטע פֿעלערן.
דורך אַרבעטן מיט געדולד, קולטורעלן רעספּעקט און וויסנשאַפֿטלעכער פֿאָרשונג, קענען איבערזעצערס פֿאַרזיכערן אַז די רײַכע ייִדישע ליטעראַטור און היסטאָרישע ירושה וועט ווערן צוגענגלעך פֿאַרן פּוילישן לייענער אויף דעם שענסטן און פּינקטלעכסטן אופֿן. די קשרים צווישן ביידע ליטעראַטורן קענען דעריבער פֿאַרשטאַרקט ווערן דורך די הײַנטיקע קולטור-אַרבעטערס וואָס בויען בריקן פֿון פֿאַרשטענדיקונג איבער די אַש פֿונעם פֿאַרגאַנגענהייט.