פֿון ייִדיש אויף רומעניש: אַ פֿולשטענדיקער וועגווײַזער פֿאַר פּראָפֿעסיאָנעלער איבערזעצונג

די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף רומעניש איז ניט נאָר אַן איבערזעצונג פֿון איין לשון אויף אַן אַנדערן, נאָר אַ טיפֿער קולטורעלער דיִאַלאָג צווישן צוויי וועלטן וואָס האָבן געלעבט זײַט בײַ זײַט דורות לאַנג אין מיזרח-אייראָפּע. רומעניע, ספּעציעל די געגנטן פֿון מאָלדאָווע, בוקאָווינע און בעסאַראַביע, איז געווען אַ היים פֿאַר הונדערטער טויזנטער ייִדיש-רעדער. דאָס צוזאַמענלעבן האָט איבערגעלאָזט טיפֿע שפּורן אין ביידע שפּראַכן, וואָס מאַכט דעם איבערזעצונג-פּראָצעס סיי פֿאַסצינירנדיק, סיי קאָמפּליצירט. דער דאָזיקער פֿולשטענדיקער וועגווײַזער באַטראַכט די הויפּט-אַרויספֿאָדערנונגען, לינגוויסטישע נואַנסן און פּראַקטישע עצות פֿאַרן איבערזעצער וואָס אַרבעט צווישן ייִדיש און רומעניש.

1. די היסטאָרישע און קולטורעלע שייכות צווישן די שפּראַכן

צו פֿאַרשטיין ייִדישע ליטעראַטור אָדער דאָקומענטן פֿון דעם רומענישן רוים, מוז דער איבערזעצער פֿאַרשטיין די סאָציאָ-קולטורעלע געשיכטע. דאָס ייִדישע טעאַטער, געגרינדעט דורך אַבֿרהם גאָלדפֿאַדען אין יאַס (Iași) אין יאָר 1876, איז געווען דער וויג פֿון מאָדערנעם ייִדישן קולטור-לעבן. דעריבער, פֿיל טעקסטן פֿון יענער תּקופֿה אַנטהאַלטן אָרטיקע רעפֿערענצן, קולטורעלע רעטענישן און לעקסיקאַלישע באָרגונגען פֿון רומעניש.

פֿון דער אַנדערער זײַט, האָט דאָס רומענישע ייִדיש אָנגענומען אַ סך ווערטער פֿון דער רומענישער טאָג-טעגלעכער שפּראַך. ווערטער פֿאַר מאכלים (ווי מאַמאַליגע, פּאַסטראַמע, פֿאַסאָליע) אָדער אַדמיניסטראַטיווע טערמינען האָבן זיך אײַנגעבירגערט אין אָרטיקן ייִדישן דיִאַלעקט. ווען מען איבערזעצט אַזעלכע טעקסטן צוריק אויף רומעניש, דאַרף דער איבערזעצער באַשליסן צי צו האַלטן דעם אָריגינעלן רומענישן וואָרט אָדער צו נוצן אַ מאָדערנעם עקוויוואַלענט.

2. סינטאַקטישע אונטערשיידן און זאַץ-סטרוקטור

ייִדיש און רומעניש באַהערשן צוויי פֿאַרשיידענע שפּראַך-פֿאַמיליעס: ייִדיש איז אַ גערמאַנישע שפּראַך (מיט סלאַווישע און סעמיטישע קאָמפּאָנענטן), בעת רומעניש איז אַ ראָמאַנישע שפּראַך (מיט אַ שטאַרקן לאַטיינישן יסוד און היפּשע סלאַווישע השפּעות). דאָס פֿירט צו גרויסע סינטאַקטישע אונטערשיידן:

• די V2 רעגעל (Verb-Second): אין ייִדיש מוז דאָס קאָניוגירטע ווערב שטיין אויפֿן צווייטן אָרט אין אַ הויפּט-זאַץ. פֿאַר אַ רומענישן לייענער קען אַזאַ סטרוקטור קלינגען מאָדנע אָדער צו שטרענג, ווײַל רומעניש נוצט אַ מער פֿלעקסיבלע SVO (Subject-Verb-Object) סדר, וווּ דער סוביעקט קען אָפֿט מאָל פֿאַרשווינדן (ווײַל דאָס ווערב אַליין ווײַזט אָן דעם פּערזאָן).
• דער באַשטימטער אַרטיקל: אין ייִדיש געפֿינט זיך דער באַשטימטער אַרטיקל (דער, די, דאָס) פֿאַר דעם נאָמען. אין רומעניש איז דער באַשטימטער אַרטיקל אַ סופֿיקס (enclitic article), וואָס קלעפּט זיך צו צום סוף פֿונעם נאָמען (למשל: băiat - ייִנגל, băiatul - דאָס ייִנגל). דער איבערזעצער מוז פּאַסן די דאָזיקע פֿאַרשיידנשיידן אויפֿן בעסטן אופֿן.
• טאָפּל אָביעקטן (Clitic Doubling): אין רומעניש איז זייער אָפֿט נויטיק צו דאָפּלען דעם אָביעקט דורך אַ קליטישן פּראָנאָם (למשל: "איך זע אים" ווערט איבערגעזעצט ווי Îl văd pe el, וווּ סיי Îl און סיי el רעפֿערירן צו "אים"). דאָס איז אַ סטרוקטור וואָס עקסיסטירט בכלל ניט אין ייִדיש.

3. די לעקסיקאַלישע אַרויספֿאָדערנונג פֿון לשון-קודש קאָמפּאָנענטן

איינע פֿון די שווערסטע אויפֿגאַבעס פֿאַר אַן איבערזעצער פֿון ייִדיש איז דאָס איבערגעבן פֿון לשון-קודש (העברעיִש און אַראַמיש) ווערטער אויף אַן אַנדער שפּראַך. די דאָזיקע ווערטער טראָגן אָפֿט מאָל טיפֿע דאָקטרינעלע, רעליגיעזע און עמאָציאָנעלע באַדײַטונגען וואָס האָבן ניט קיין גלײַכן עקוויוואַלענט אין רומעניש.

צום בײַשפּיל, ווי אַזוי איבערזעצן ווערטער ווי חן, נשמה, קדושה אָדער צרה? די רומענישע שפּראַך, וואָס איז שטאַרק געשפּאָלטן דורך אָרטאָדאָקסיש-קריסטלעכער טערמינאָלאָגיע, פֿאַרמאָגט ווערטער ווי har (חן), suflet (נשמה), sfințenie (קדושה), אָדער necaz (צרה). פֿונדעסטוועגן, די דאָזיקע רומענישע ווערטער האָבן אָפֿט מאָל אַ קריסטלעך-טעאָלאָגישן אונטערטאָן. דער איבערזעצער מוז פֿאָרשן דעם קאָנטעקסט: אויב דער טעקסט איז סעקולער, איז בעסער צו ניצן מער נייטראַלע רומענישע סינאָנימען; אויב עס איז אַ חסידישער אָדער רעליגיעזער טעקסט, קען מען טראַנסקריבירן דאָס וואָרט און צוגעבן אַ קליינע ערקלערונג אין אַ פֿוסנאָטע.

4. גראַמאַטיקאַלישער מין און קאַסוסן

ייִדיש און רומעניש טיילן אַ טשיקאַווע גראַמאַטיקאַלישע אייגנשאַפֿט: ביידע האָבן דריי גראַמאַטיקאַלישע מינים (זכר, נקבֿה און נייטראַל / אַמביגען). פֿונדעסטוועגן, די פֿאַרטיילונג פֿון די נעמען צו די מינים איז אָפֿט מאָל פֿאַרשיידן. אַ וואָרט וואָס איז נייטראַל אין ייִדיש (ווי "דאָס הויז") קען זיין פֿעמינין אין רומעניש (casa).

דערצו, האָט רומעניש אָפּגעהיט דעם לאַטיינישן קאַסוס-סיסטעם פֿאַר געניטיוו און דאַטיוו (די ענדונגען פֿון די אַרטיקלען און נעמען ענדערן זיך צו ווײַזן שייכות אָדער דירעקציע). אין ייִדיש ווערן די דאָזיקע באַציִונגען אויסגעדריקט מערסטנס דורך פּרעפּאָזיציעס (ווי "פֿון" אָדער "צו") אָדער דורך די דאַטיוו-פֿאָרעם פֿונעם אַרטיקל ("דעם", "דער"). דער איבערזעצער מוז זיין זייער גענוי אין מאָרפֿאָלאָגיע צו פֿאַרמײַדן פֿעלערן אין די רומענישע ענדונגען.

5. פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרײַכער איבערזעצונג

צו דערגרייכן אַ הויך-קוואַליטאַטיווע איבערזעצונג, זענען דאָ עטלעכע גרונט-רעגלען וואָס יעדער פּראָפֿעסיאָנעלער איבערזעצער זאָל נאָכפֿאָלגן:

• אַנאַליזירן דעם רעגיאָנאַלן דיִאַלעקט: אויב דער אָריגינעלער טעקסט איז געשריבן געוואָרן אין רומעניע אָדער בעסאַראַביע, זוכט פֿאַר ספּעציפֿישע אָרטיקע אידיאָמען. דאָס וועט העלפֿן צו שאַפֿן אַ רומענישע ווערסיע וואָס פֿילט זיך נאַטירלעך און קולטורעל געטרײַ.
• ניצן ספּעציעלע ווערטערביכער: ניט נאָר אַלגעמיינע ייִדיש-ענגלישע ווערטערביכער זענען וויכטיק, נאָר אויך היסטאָרישע ייִדיש-רומענישע לעקסיקאָנען. זיי קענען אַנטדעקן די גענויע באַדײַטונגען פֿון ווערטער וואָס זענען באַנוצט געוואָרן בלויז אין יענע געגנטן.
• אָפּהיטן דעם ייִדישן הומאָר און איראָניע: ייִדיש איז באַקאַנט מיט אירע ספּעציפֿישע שפּראַך-מאַניערן, ווי קללות וואָס קלינגען ווי ברכות, איראָניע און פֿילאָסאָפֿישע טאָג-טעגלעכע אויסדרוקן. רומעניש, ווי אַ לאַטיינישע שפּראַך מיט אַ רײַכן פֿאָלקלאָר, האָט אויך אַ גרויסן אָפּקלײַב פֿון הומאָריסטישע אידיאָמען. אָנשטאָט איבערזעצונג וואָרט-בײַ-וואָרט, דאַרף מען זוכן דעם גײַסטיקן עקוויוואַלענט וואָס וועט מאַכן דעם רומענישן לייענער לאַכן אָדער טראַכטן אויפֿן זעלבן אופן.

סך-הכל

איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף רומעניש פֿאָדערט מער ווי בלויז קענען די גראַמאַטיק; עס פֿאָדערט אַן אינטערנאַליזאַציע פֿון דעם גײַסט פֿון ביידע קולטורן. מיט די ריכטיקע מעטאָדאָלאָגיעס, אַ פֿירזיכטיקן צוגאַנג צו לעקסיקאָן און אַ גוטן פֿאַרשטאַנד פֿון די סינטאַקטישע סטרוקטורן, קען דער איבערזעצער בויען אַ בריק וואָס וועט ברענגען די גלענצנדיקע ייִדישע קולטור-ירושה צו דעם רומענישן לייענער מיט איר פֿולן גלאַנץ.