איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף פּאָרטוגעזיש: פֿאַכמאַנישער וועגווײַזער, שוועריקייטן און פּראַקטישע עצות
די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף פּאָרטוגעזיש איז אַ ספּעציפֿישער און גאָר אינטערעסאַנטער לינגוויסטישער בריק. ייִדיש, ווי אַ גערמאַנישע שפּראַך געמישט מיט לשון-קודש און סלאַווישע קאָמפּאָנענטן, פֿאַרקערפּערט אין זיך די גאַנצע געשיכטע, קולטור און גײַסט פֿון מזרח-אייראָפּעיִשן ייִדנטום. פֿון דער אַנדערער זײַט, איז פּאָרטוגעזיש אַ ראָמאַנישע שפּראַך מיט איבער 250 מיליאָן רעדנער איבער דער וועלט, הויפּטזעכטלעך אין בראַזיל און פּאָרטוגאַל, וואָס טראָגט אין זיך אייגענע קולטורעלע נואַנסן. דאָס איבערזעצן פֿון איין שפּראַך אויף דער אַנדערער פֿאָדערט ניט נאָר אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון די ווערטערבוך-דעפֿיניציעס, נאָר אויך אַן אמתע פֿאַרשטענדעניש פֿון די קולטורעלע קאָנטעקסטן און מעטאַפֿאָרן.
די סטרוקטורעלע און גראַמאַטישע אונטערשיידן
ייִדיש און פּאָרטוגעזיש געהערן צו גאָר פֿאַרשיידענע שפּראַך-משפּחות. ייִדיש נוצט אַ גערמאַנישן יסוד מיט אַ סינטאַקסיס וואָס איז אָפֿט ענלעך צו דײַטש, אַרײַנגערעכנט די V2 (ווערב אין דער צווייטער פּאָזיציע) ווערב-אָרדענונג אין הויפּטזאַצן. פּאָרטוגעזיש, פֿאַרקערט, פֿאָלגט אַ מער טיפּישע SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט) סטרוקטור, כאָטש עס איז אַזוי גערופֿן אַ "פּראָ-דראָפּ" שפּראַך (pro-drop), וווּ מען קען אויסלאָזן דעם סוביעקט-פּראָנאָם ווען די ווערב-ענדיקונג ווײַזט קלאָר ווער עס האַנדלט.
דערצו, האָט פּאָרטוגעזיש אַ גאָר קאָמפּליצירטע ווערבלעכע סיסטעם מיט פֿאַרשיידענע צײַטן און מאָדעס, ווי דער סובדזשונקטיוו (subjuntivo) און דער פֿלעקטירטער אינפֿיניטיוו (infinitivo pessoal), וואָס עקזיסטירן ניט אין ייִדיש. דער איבערזעצער מוז וויסן ווי אַזוי צו טראַנספֿאָרמירן די ייִדישע מאָדאַל-ווערבן און קאָנדיציאָנאַל-סטרוקטורן אויף דער ריכטיקער פּאָרטוגעזישער גראַמאַטישער פֿאָרם אָן צו פֿאַרלירן דעם אָריגינעלן טעם פֿון דעם זאַץ.
דער שפּראַך-שמעלץ פֿון ייִדיש: דאָס לשון-קודשדיקע קאָמפּאָנענט
איינע פֿון די גרעסטע שוועריקייטן פֿאַר אַן איבערזעצער פֿון ייִדיש איז דאָס לשון-קודשדיקע עלעמענט (העברעיִש און אַראַמיש). ווערטער ווי "חוצפּה", "שכינה", "קדושה", אָדער "מזל" האָבן ניט קיין דירעקטן סינאָנים אין פּאָרטוגעזיש. למשל, דאָס וואָרט "חוצפּה" קען איבערגעזעצט ווערן ווי "ousadia" אָדער "atrevimento", אָבער די דאָזיקע ווערטער פֿאַרלירן דעם ספּעציפֿישן קאָנטעקסט פֿון מוט, דרייסטקייט און טייל מאָל נעגאַטיווער פּוסטעפּאַסנקייט וואָס דאָס ייִדישע וואָרט פֿאַרמאָגט. אין בראַזילער פּאָרטוגעזיש, צוליב דער היסטאָרישער ייִדישער עמיגראַציע (ספּעציעל אין ריִאָ דע זשאַנעיראָ און סאַן פּאַולאָ), האָבן זיך עטלעכע ייִדישע ווערטער אײַנגעבירגערט בײַ די לאָקאַלע ייִדן, אָבער פֿאַרן ברייטן פּאָרטוגעזיש-רעדנדיקן עולם מוז דער איבערזעצער געפֿינען אַ קולטורעלן עקוויוואַלענט אָדער נוצן אַן אונטערשטע שורה אָדער באַמערקונג פֿאַר מער דעטאַלן.
קולטורעלע באַגריפֿן און רעליגיעזע טערמינען
ייִדישער שלום-עליכם אָדער י.ל. פּרץ זענען פֿול מיט ספּעציפֿישע באַגריפֿן פֿון דעם ייִדישן לעבנסשטייגער אין שטעטל. ווי אַזוי איבערזעצט מען "דאַוונען", "כשר", "פֿליישיק", אָדער "מילכיק"? אין פּאָרטוגעזיש מוז מען אָפֿט נוצן עקספּליקאַטיווע פֿראַזעס (descriptive translation):
- "דאַוונען" ווערט אָפֿט איבערגעזעצט ווי "rezar" אָדער "orar", אָבער צו מאָל מוז מען צוגעבן "segundo o rito judaico" (לויט דעם ייִדישן מנהג) כּדי צו האַלטן דעם ריכטיקן באַטײַט.
- "כשר" קען איבערגעזעצט ווערן ווי "kosher" (וואָס איז באַקאַנט אין דער מאָדערנער פּאָרטוגעזישער שפּראַך צוליב קולינאַרישער גלאָבאַליזאַציע) אָדער דירעקט ווי "apropriado de acordo com as leis dietéticas judaicas".
לאָמיר זען אַ פֿאַרגלײַך-טאַבעלע פֿון עטלעכע קולטורעלע ווערטער:
| ייִדיש וואָרט / באַגריף | ליטעראַלער פּאָרטוגעזישער איבערזעצונג | קאָנטעקסטועלער / דינאַמישער עקוויוואַלענט |
|---|---|---|
| נשמה | Alma | Alma essencial / essência espiritual |
| נחת | Prazer / Orgulho | Orgulho parental / satisfação profunda |
| מענטש | Pessoa | Homem de caráter / pessoa de integridade |
| צרות | Problemas | Aflições profundas / angústias |
די עמאָציאָנעלע טאָנאַליטעט פֿון ייִדישן הומאָר און ווייטיק
ייִדיש איז אַן עמאָציאָנעל-רײַכע שפּראַך, וווּ די דימינוטיוון (קלענער-ווערטער ווי "קינדערלעך", "שטיקעלע", "אידעלאַך") שפּילן אַ ריזיקע ראָלע אין אויסדריקן ליבע, נאָענטקייט אָדער אפֿילו איראָניע. פּאָרטוגעזיש אָנערקענט אויך אַ שטאַרקע סיסטעם פֿון דימינוטיוון (דורך די סופֿיקסן "-inho" און "-inha"). דאָס גיט דעם איבערזעצער אַ פֿאַנטאַסטישן קאָסמישן אינסטרומענט צו רעפּראָדוקצירן דעם היימישן טאָן פֿון ייִדיש. למשל, "אַ קליין ייִדעלע" קען געזאָגט ווערן אויף פּאָרטוגעזיש ווי "um judeuzinho", אָבער דאָ מוז מען זיין גאָר אָפּגעהיט: בשעת אין ייִדיש טראָגט "ייִדעלע" אָפֿט אַ כאַראַקטער פֿון וואַרעמקייט און מיטגעפֿיל, קען דער פּאָרטוגעזישער סופֿיקס "-inho" טייל מאָל קלינגען ווי פֿאַראַכטונג אָדער מינערקייט (pejorativo), אויב דער קאָנטעקסט איז ניט קלאָר. דער איבערזעצער מוז אָפּשאַצן יעדן פֿאַל באַזונדער.
ייִדישע ליטעראַטור און איר גורל אין דער פּאָרטוגעזישער וועלט
צו פֿאַרשטיין די נויטווענדיקייט פֿון אַ פֿאַכמאַנישער איבערזעצונג, דאַרף מען קוקן אויף דער געשיכטע פֿון ייִדן אין בראַזיל. בעשאַס דעם 20סטן יאָרהונדערט האָבן ייִדישע אימיגראַנטן געגרינדעט קולטורעלע צענטערס, שולן און צײַטונגען אין שטעט ווי סאַן פּאַולאָ, פּאָרטאָ אַלעגרע און ריִאָ דע זשאַנעיראָ. שרײַבער ווי יוסף ראַפֿאַלאָוויטש און אַנדערע האָבן באַשריבן דעם נײַעם לעבן אין דעם טראָפּישן לאַנד אויף זייער מאַמע-לשון. אָבער די קינדער און אייניקלעך פֿון די דאָזיקע אימיגראַנטן רעדן שוין הײַנט פּאָרטוגעזיש ווי זייער ערשטע שפּראַך. דאָס איבערזעצן די דאָזיקע ווערק פֿון ייִדיש אויף פּאָרטוגעזיש איז דעריבער אַ קריטישער שריט פֿאַר דעם קולטורעלן ירושה-קיום.
דער איבערזעצער וואָס נעמט זיך אונטער צו רעקאָנסטרוּיִרן אַ ייִדישן טעקסט אין אַ פּאָרטוגעזישן קאָנטעקסט מוז פֿאַרשטיין די צווייפֿאַכיקע שפּראַך-געשיכטע. ער אָדער זי מוז קענען אויסנוצן די רײַכקייט פֿון דער פּאָרטוגעזישער ליטעראַרישער טראַדיציע, כּדי אָפּצוגעבן כּבֿוד די קלאַסישע ייִדישע מחברים. דאָס מיינט צו מאָל צו רעפֿאָרמולירן גאַנצע פּאַראַגראַפֿן כּדי די מעלאָדיע פֿון ייִדישן וואָרט זאָל קלינגען נאַטירלעך פֿאַר אַ פּאָרטוגעזישן לייענער.
פֿאָנעטישע און טראַנסקריפּציע פֿראַגן
אַ באַזונדערע אַרויספֿאָדערונג איז די טראַנסקריפּציע פֿון ייִדישע נעמען און ספּעציפֿישע ווערטער אין די העברעיִשע אותיות אויפֿן לאַטיינישן אַלפֿאַבעט פֿון פּאָרטוגעזיש. זינט פּאָרטוגעזיש האָט אַנדערע פֿאָנעטישע כּללים ווי ענגליש אָדער דײַטש, קען די אויסלייגונג פֿון די ווערטער גורם זיין צעמישונג.
- דער קלאַנג "ש" (sh) ווערט אין פּאָרטוגעזיש אָפֿט געשריבן ווי "ch" אָדער "x". למשל, "שבת" קען געשריבן ווערן ווי "Chabat" אָדער "Shabat" (מיט אַן ענגלישער השפּעה).
- דער קלאַנג "ח" אָדער "כ" (kh / ch ווי אין "חוצפּה" אָדער "חנוכה") איז שווער איבערצוגעבן, ווײַל דער אות "h" אין פּאָרטוגעזיש איז שטום אויפֿן אָנהייב פֿון אַ וואָרט. אָפֿט מאָל נוצט מען דעם אות "r" (וואָס האָט אַ רעגיאָנאַלן רוטישן קלאַנג אין בראַזיל, ענלעך צו דעם פֿראַנצויזישן אָדער העברעיִשן "ר"), אָדער מען לאָזט עס ווי "ch" (מיט אַ קלאָרן באַמערקונג-סיסטעם פֿאַרן לייענער).
דער סינטאַקסיס און דער אָריגינעלער ריטם פֿון ייִדיש
ייִדישער סינטאַקסיס איז גאָר דינאַמיש און ערלויבט אַ גרויסע פֿרײַהייט אין דער וואָרט-אָרדענונג, ספּעציעל אין פּאָעזיע און דראַמע. פּאָרטוגעזיש, כאָטש עס איז אַ מער שטרענגע שפּראַך אין איר פֿאָרמאַלן נוסח, פֿאַרמאָגט אַ געוואַלדיקע פֿלעקסיביליטעט אין קאָלאָקווטישן (טאָג-טעגלעכן) לעבן. דער איבערזעצער קען אויסנוצן די דאָזיקע פֿלעקסיביליטעט כּדי צו שאַפֿן אַ לעבעדיקן דיִאַלאָג. אויב מען איבערזעצט, למשל, אַ טעאַטער-שפּיל פֿון אבֿרהם גאָלדפֿאַדען, מוז מען זיכער מאַכן אַז די פּאָרטוגעזישע רעפּליקעס זענען ניט קאַלטע און פֿאָרמאַלע, נאָר לעבעדיקע און אויסדריקלעכע, פּונקט ווי די ייִדישע אָריגינאַלן.
פֿאַכמאַנישע עצות פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף פּאָרטוגעזיש
- פֿאַרשטייט דעם מקור פֿון דעם טעקסט: צי איז דער טעקסט געשריבן געוואָרן אין מזרח-אייראָפּע פֿאַר דער מלחמה, צי אין דער אימיגראַציע-תּקופֿה אין אַמעריקע אָדער בראַזיל? דאָס וועט באַשטימען דעם דיאַלעקט (פּויליש, ליטוויש, אוקראַיִניש) און די קולטורעלע השפּעות אויף דער שפּראַך.
- נוצט דינאַמישע עקוויוואַלענטן: פּרוּווט ניט איבערצוקעראַווען יעדער וואָרט ליטעראַל. פֿאָקוסירט זיך אויף דער כוונה פֿונעם שרײַבער און אויף דעם עמאָציאָנעלן אָפּקלאַנג פֿון דעם זאַץ.
- באַניצונג פֿון גלאָסאַרן: שאַפֿט זיך אַן אייגענעם גלאָסאַר פֿאַר ספּעציפֿישע ייִדישע אויסדרוקן און זייערע בעסטע פּאָרטוגעזישע איבערזעצונגען. דאָס וועט פֿאַרזיכערן די קאָנסיסטענץ פֿונעם טעקסט.
- רעספּעקטירט די אויטאָר-שטימע: ייִדישער סטיל קען זיין אָפֿט רעקאָרסיוו, מיט לאַנגע זאַצן וואָס פֿירן דעם לייענער דורך פֿאַרשיידענע מחשבֿות. פּאָרטוגעזיש אַקצעפּטירט אויך לאַנגע און פֿליסיקע זאַצן פֿיל בעסער ווי ענגליש, וואָס מאַכט עס גרינגער צו האַלטן דעם אָריגינעלן ליטעראַרישן גײַסט.
די שפּראַך-בריק צווישן ייִדיש און פּאָרטוגעזיש איז ניט נאָר אַ פֿונקציאָנעלע נויטווענדיקייט; עס איז אַ רײַכע ליטעראַרישע באַגעגעניש וווּ די וואַרעמקייט און חכמה פֿון ייִדישן לשון קענען געפֿינען אַ נײַעם, לירישן אָפּקלאַנג אין די קלאַנגען פֿון דער פּאָרטוגעזישער שפּראַך.